ეკონომიკა

ირანი ცვლის სამხრეთ კავკასიის სატრანსპორტო ქსელს

ირანმა საბოლოოდ მიიღო გადაწყვეტილება საერთაშორისო სატრანსპორტო დერეფნის „სპარსეთის ყურე-შავი ზღვის“ პროექტის განხორციელებაზე. მოლაპარაკებების მეექვსე რაუნდი 2022 წლის აპრილში ან მაისში სოფიაში გაიმართება. მონაწილე ქვეყნები (სომხეთი, ირანი, საქართველო, ბულგარეთი, საბერძნეთი) ბულგარეთში ხელს მოაწერენ ხელშეკრულებებს, რომლითაც გამოაცხადებენ პროექტის დაწყებას.

აზერბაიჯანს აქვს ორაზროვანი დამოკიდებულება სსდ-ის გაშვების ირანული იდეის მიმართ. თუმცა, ბაქოს მცდელობებს ერევანი ირანის დღის წესრიგიდან ამოეღო, ჯერჯერობით წარმატება არ ხვდა წილად. სსდ-ის მარშრუტი, დიდი ალბათობით, ჩვენი ქვეყნის ტერიტორიის გავლით ამოქმედდება.

ევროპასთან მულტიმოდალური კომუნიკაციის პროგრამებს რატომ აკავშირებს თეირანი ერევანთან და რისი ეშინიათ ირანში, გაარკვია Sputnik სომხეთის კორესპონდენტმა.

ირანი იცავს თავის ადგილს რეგიონში.

ირანი ცდილობს დაიმკვიდროს თავი სამხრეთ კავკასიის ერთ-ერთ მთავარ მოთამაშედ. ამით შეიძლება აიხსნას თეირანის აქტიურობა „სპარსეთის ყურე-შავი ზღვის“ სატრანსპორტო დერეფნის პროექტის ამოქმედების დაწყებაში. გასული წლის განმავლობაში ეს თემა მრავალჯერ განიხილებოდა სხვადასხვა მაღალჩინოსნების მიერ, ორმხრივ და მრავალმხრივ ფორმატში.

რიგითი და, თითქოს საბოლოო დისკუსია, როგორც ჩანს, დაგეგმილია 2022 წლის აპრილ/მაისში. ამაზე მოწმობს ეკონომიკური დიპლომატიის საკითხებში ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილის   მეჰდი საფარის განცხადება. ოფიციალურმა პირმა არა მხოლოდ გამოავლინა ბულგარეთში დიდი ხნის ნანატრი შეხვედრის ზუსტი თარიღები, არამედ ხაზი გაუსვა ერევნის მნიშვნელობას პროექტისთვის.

აღსანიშნავია, რომ სსდ-ის იდეის არსებობის ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში, ირანმა, როგორც პროექტის ინიციატორმა, არაერთხელ გადახედა მისი ამოქმედების გადაწყვეტილებას. ირანის ხელისუფლების განწყობა რეგიონში მიმდინარე პროცესების მიხედვით იცვლებოდა. ჯერ კიდევ 2021 წლის ნოემბერში ირანელი ოფიციალური პირები გეგმავდნენ დერეფნის გახსნას ბაქოს გავლით. ახლა კი ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელმა ნათლად გააცნობიერა სომხეთის მნიშვნელობა პროექტისთვის. საფარიმ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ თეირანი მოლაპარაკებებს აწარმოებს ერევანთანაც. ამჯერად, როგორც ჩანს, ირანის გადაწყვეტილება საბოლოოა.

ოფიციალურად, პროექტმა დელი და თეირანი უნდა დააკავშიროს ევროპასთან (ეს არ ნიშნავს, რომ ირანს და ინდოეთს სხვა გასასვლელი არ აქვთ ევროკავშირის ქვეყნებთან – რედ.), გაზარდოს ქვეყნების სატრანზიტო შესაძლებლობები. მეტიც, ერევანში მოლაპარაკებების მეხუთე რაუნდის შედეგად (2021 წლის აპრილი) შედგა შეთანხმების წინასწარი ვერსია.

სამუშაო ჯგუფის შეხვედრა იგეგმება ბულგარეთში, სადაც საერთაშორისო სატრანსპორტო დერეფნის პროექტზე ხელშეკრულებას მოეწერება ხელი. ამის შემდეგ დოკუმენტი გაეგზავნება წევრ ქვეყნებს რატიფიკაციისთვის. დერეფნის საბაჟო-საგადასახადო პროცედურების შემუშავება დაევალება საკოორდინაციო ორგანოს/კომიტეტს.

რატომ ზუსტად ახლა?

ირანი სწორედ უბრალოდ არ ცდილობს სსდ-ის განხორციელების ვადების დაჩქარებას. საკითხი თუნდაც ის კი არ არის, რომ თეირანის მიერ ამ იდეის გაჟღერებიდან ხუთი წელი გავიდა. ირანი შეშფოთებულია არცახის 44-დღიანი ომის შემდეგ სამხრეთ კავკასიაში მიმდინარე პროცესებით. თეირანში შიშობენ, რომ რეგიონში სატრანსპორტო კომუნიკაციების განბლოკვა სამხრეთ კავკასიაში მათ გეოპოლიტიკურ როლს დააზარალებს. ამიტომ მათი მიზნის მიღწევის ერთ-ერთი ეფექტური გზაა სომხეთის ტერიტორიის გავლით „სპარსეთის ყურე-შავი ზღვის“ დერეფნის ამოქმედება.

თეორიულად, ირანს შეუძლია სსდ-ს დაკავშირება აზერბაიჯან-სომხეთის სარკინიგზო კომუნიკაციით (ნახჭევანის ტერიტორიაზე გამავალი ნაწილით). ის ასევე საშუალებას მისცემს შემცირდეს გზა სპარსეთის ყურის აუზის ქვეყნებსა და შავ ზღვას შორის. თუმცა, ეს თეირანისთვის პოლიტიკურად მომგებიანი არ არის. ირანს არანაირი გავლენა და როლი არ აქვს ერასხ-ჰორადიზის სარკინიგზო პროექტში.

ერევანსა და ბაქოს შორის საბჭოთა პერიოდის რკინიგზის აღდგენა, ისევე როგორც თურქეთის შესაძლო გაწევრიანება (ყარს-გიუმრის განხრის შემთხვევაში), ფაქტობრივად, დარტყმას მიაყენებს თეირანის გეგმებს.

ირანი შიშობს, რომ სომხეთ-აზერბაიჯანის სარკინიგზო მაგისტრალის ხელახლა გახსნა შეამცირებს თეირანის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ მნიშვნელობას რეგიონში. და ეს ნამდვილად არ ჯდება მის გეგმებში.

სსდ “სპარსეთის ყურე-ზღვის”-ის გაშვებით სომხეთის გავლით (საავტომობილო გზა სიუნიქის გავლით), ირანი გთავაზობთ ალტერნატიულ მულტიმოდალურ მარშრუტს.

იქნება თუ არა მარშრუტი ხელსაყრელი ირანისთვის?

ამჟამად რუსეთსა და ირანს შორის ვაჭრობის ლომის წილი აზერბაიჯანის და კასპიის ზღვის გავლით ხორციელდება, ევროპაში კი თურქეთის ტერიტორიით გადის. თუმცა, ერევნის გავლით მარშრუტი თეირანს სჭირდება რეგიონში ძალთა ბალანსისთვის.

ამჟამად აზერბაიჯანის და ნახჭევანის, ისევე როგორც ბაქოსა და ანკარას ტრანზიტის უმეტესი ნაწილი ირანზე გადის. თუ ერასხ-ჰორადიზის რკინიგზა ამოქმედდება, თეირანს შესაძლოა ეს მარშრუტი წაერთვას. ირანის მისწრაფება, დაამყაროს უწყვეტი სახმელეთო კავშირი შავ ზღვასთან სომხეთის ტერიტორიის გავლით, რამდენიმე მიზანს ისახავს. ეს საშუალებას მისცემს თეირანს გახდეს მთავარი დამაკავშირებელი ერთი მხრივ, აზიასა და სპარსეთის ყურის ქვეყნებს შორის, მეორე მხრივ, ევროპასა და რუსეთს შორის.

მეტიც, დერეფანი შეიძლება გახდეს ჩრდილოეთ-სამხრეთის საერთაშორისო მარშრუტის ნაწილი, გახდეს სუეცის არხის ალტერნატივა (აზიისა და ევროპის დამაკავშირებელი უმოკლესი მარშრუტი), განსაკუთრებით მისი ბლოკადის პირობებში 2021 წლის მაისში. გარდა ამისა, სსდ ,,ჩრდილოეთ-სამხრეთის“-ს სომხეთის  მიერთების შემთხვევაში ტვირთი ინდოეთიდან ჩავა ევროპის ქვეყნებსა და რუსეთში (ჩაბაჰარის პორტი – ირანი – სომხეთი – საქართველო – უკვე კონტეინერებში რუსეთის პორტ ნოვოროსიისკის ან ბერძნული პორტებისკენ).

ინდოეთშიც არსებობს პოლიტიკური ნება  სომხეთის გავლით დერეფნის გაშვების შესახებ. ეს მარშრუტი ნიუ დელის საშუალებას მისცემს დაბლოკოს პაკისტანის მარშრუტი გვადარის პორტით, რომელიც ავღანეთსა და ცენტრალურ აზიას ინდოეთის ოკეანესთან დააკავშირებს.

ერევანი, თავის მხრივ, დაინტერესებული უნდა იყოს  ირანის საზღვრამდე (სიუნიქი) “ჩრდილოეთ-სამხრეთის” საავტომობილო გზის აღდგენით. ჩვენი ქვეყნისთვის ირანის მარშრუტი მნიშვნელოვანია. ეს საშუალებას მისცემს საქონლის უფრო სწრაფად მიწოდებას ჩინეთიდან. ამ დროისთვის, ირანის სანქციების გამო,  ჩინეთიდან სომხეთში ტვირთი საქართველოს ფოთში 32 დღეში აღწევს, რაც ბენდერ-აბასს-ით კი 18 დღეში შეიძლება ჩამოაღწიონ.

გარდა ამისა, სომხეთს ექნება შესაძლებლობა გააუმჯობესოს სატრანზიტო როლი რეგიონში. ჩრდილოეთ-სამხრეთის პროექტის დასრულების შემთხვევაში, ინდოეთიდან, ირანიდან ევროპისკენ და ევრაზიის ეკონომიკური კავშირის ქვეყნებისკენ მიმავალი ტვირთების ლომის წილი გაივლის ჩვენი ტერიტორიით. ირანსა და ევროკავშირის ქვეყნებს შორის სავაჭრო ბრუნვა (წელიწადში დაახლოებით 3 მილიარდი დოლარი, რომლის 60% მოდის რუსეთზე), ისევე როგორც ირანსა და ევროკავშირს შორის სავაჭრო ბრუნვის მიახლოებითი შეფასებით (დაახლოებით 3,5 მილიარდი), სომხეთს შეუძლია მიიღოს მრავალმილიონიანი მოგება ტრანზიტით.

ნახეთ მეტი
Back to top button