მთავარიპოლიტიკა

ვინ ესროლა სომეხ სამხედრო ტყვეებს და როგორ იმოქმედებს ეს ერევან-ბაქოს მოლაპარაკებებზე? BBC-ის გამოძიება

2022 წლის სექტემბერში სომხეთის წინააღმდეგ განხორციელებული აზერბაიჯანული აგრესიის დროს აზერბაიჯანელმა სამხედროებმა 8 (ზოგიერთი ცნობით   9) უიარაღო სომეხი ჯარისკაცი მოკლეს. “არმენპრესის” ინფორმაციით, ინციდენტი BBC-ის, Bellingcat-ის საგამოძიებო ჯგუფისა და Human Rights Watch (HRW) საერთაშორისო უფლებადამცველი ჯგუფის ჟურნალისტებმა შეისწავლეს. BBC-მ ასევე შეისწავლა, თუ როგორ იმოქმედებს ეს ინციდენტი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო მოლაპარაკებებზე.

„მზის ამოსვლის სხივებით განათებულ გორაკის წვერზე, შეიარაღებულმა კაცებმა, რომლებმაც ახლახან დაიპყრეს მტრის საბრძოლო პოზიციები, შეკრიბეს სამხედრო ტყვეთა ჯგუფი იარაღის მუქარით და აიძულეს ისინი მიწაზე აწეული ხელებით დამჯდარიყვნენ. ისმის სროლები. აზერბაიჯანულ ენაზე ისმის შეძახილი: „ვურმა, ვურმა“ (ნუ ისვრი). სამხედრო ტყვეები ვარდებიან, სროლა გრძელდება გარკვეული პერიოდის განმავლობაში“, – იუწყება BBC და დასძენს, რომ მობილური ტელეფონით გადაღებული 40 წამიანი ვიდეო სწრაფად გავრცელდა სოციალურ ქსელებსა და Telegram-ის არხებზე.

სტატიაში ნათქვამია, რომ სომხეთმა აზერბაიჯანი სამხედრო ტყვეების მიმართ არაადამიანურ მოპყრობასა და სასამართლოს გარეშე მკვლელობებში დაადანაშაულა. სომეხმა უფლებადამცველმა ქრისტინე გრიგორიანმა BBC-ს განუცხადა, რომ მან ამ საქმეზე მასალები ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს (ECHR) გაუგზავნა. ოქტომბრის დასაწყისში აზერბაიჯანის გენერალურმა პროკურატურამ განაცხადა, რომ მიმდინარეობს წინასწარი გამოძიება და „თუ ეჭვმიტანილი პირების, სამხედრო მოსამსახურეების ბრალეულობა დადასტურდება“, მაშინ „სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის საკითხი შეიძლება გადაიჭრას“.

ვინ ესროლა და ვინ იყო მსხვერპლი?

ამის შემდეგ BBC წარმოგიდგენთ ვიდეოს ანალიზს და აღნიშნავს, რომ გამოქვეყნებულ კადრებში მინიმუმ 15 ჯარისკაცმა  ალყა შემოარტყა რვა  (სხვა ცნობით, ცხრა) კაცისაგან შემდგარ  უიარაღო ჯგუფს, რომელთა წევრები ატარებენ ისეთ ჩაფხუტებს და ფორმებს, რომლებიც სომხეთის არმიაში გამოიყენება.

BBC-მ ეს შენიღბვა შეადარა სომხეთის შეიარაღებული ძალების ახალ ფორმას და სომხური არმიის მიერ გამოყენებული ჩაფხუტების ცნობილ ფოტოებს. ხოლო თავდამსხმელი ჯარისკაცების ფორმა ემთხვევა აზერბაიჯანის არმიაში გამოყენებულ ფორმას. თუმცა, ფორმაზე არსებული ნაწერებიდან ვერ დადგინდება, თუ რომელი ქვედანაყოფიდან არიან თავდამსხმელი ჯარისკაცები.

Bellingcat-ის გამომძიებლები იმავე დასკვნამდე მივიდნენ, როდესაც შეადარეს უნიფორმის ფერები camopedia.org-ზე გამოქვეყნებულ ნიმუშებთან, სადაც წარმოდგენილია სხვადასხვა ქვეყნის სამხედრო ფორმა.

აზერბაიჯანამეტ T elegram-არხში, რომელმაც ვიდეო გამოაქვეყნა, ნათქვამია, რომ სამხედროები აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების სპეცრაზმიდან (XTQ) არიან. BBC-ის, HRW-ისა და Bellingcat-ის გამომძიებლებმა ასევე დაადასტურეს, რომ აზერბაიჯანული არის იმ პირის მშობლიური ენა,  რომელიც ყვირის  – „ვურმა“ („ნუ ესვრი“).

რა დაემართათ  ტყვეებს, უცნობია, მაგრამ ბერკლის კალიფორნიის უნივერსიტეტის პროფესორი როჰინი ჰაარი, რომელსაც HRW ციტირებს, თვლის, რომ გადარჩენის შანსი ასეთი მანძილიდან ავტომატური იარაღის სროლისას ძალიან დაბალია.

როდის და სად მოხდა სროლა?

ინციდენტის დროის დასადგენად Bellingcat-ის გამომძიებლებმა გამოიყენეს ქრონოლოგიური ტექნიკა, მათ შორის სატელიტური გამოსახულება და მზის პოზიცია გადაღების ადგილთან მიმართებაში.

„ხელმისაწვდომი მონაცემები არ არის საკმარისი იმისათვის, რომ ზუსტად დადგინდეს სროლის თარიღი. გამომძიებლების თქმით, ინციდენტი შესაძლოა, აგვისტოს შუა რიცხვებში და 13 სექტემბერს 6:00 საათიდან 6:30 საათამდე მოხდა. მაგრამ, იმის გათვალისწინებით, რომ სექტემბრის ბრძოლები სომხეთ-აზერბაიჯანის საზღვარზე მოხდა 12-13 სექტემბრის ღამეს, ყველაზე სავარაუდო დრო შეიძლება იყოს 13 სექტემბრის გამთენიისას“, – ნათქვამია სტატიაში.

რეაქცია და ბრალდებები

სომხეთმა დაადანაშაულა აზერბაიჯანი ომის დანაშაულებში და მიმართა ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს და გაეროს მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს, რომელიც განიხილავს სახელმწიფოების პრეტენზიებს ერთმანეთის მიმართ.

აზერბაიჯანის ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ ვიდეოს გამოჩენისთანავე ჩაატარა „ბევრი საგამოძიებო მოქმედება“ და აღძრა 10 სისხლის სამართლის საქმე. აზერბაიჯანის გენერალური პროკურორის პირველმა მოადგილემ, ელჩინ მამედოვმა BBC-ის აზერბაიჯანულ სამსახურს სიტუაციის შესახებ კომენტარის გაკეთებაზე უარი უთხრა, გამოძიების კონფიდენციალურობაზე დაყრდნობით, აღნიშნა, რომ „ვიდეოში არის სიყალბის  ელემენტები“.

ბევრ დამკვირვებელს, აზერბაიჯანის წარსულ გამოცდილებაზე დაყრდნობით, მცირე იმედი აქვს, რომ აზერბაიჯანი რამეს მოიმოქმედებს.

„როდესაც 2020 წელს მხარეებს შორის საომარი მოქმედებების დასრულებიდან მალევე გამოჩნდა სომეხი ჯარისკაცების წამების ვიდეოები, აზერბაიჯანის პროკურატურამ რამდენიმე ეჭვმიტანილი დააკავა,  მაგრამ გამოძიება გაჭიანურდა და არავინ გაუსამართლებიათ.  2020 წელს დაკავებული ჯარისკაცებიდან  ერთ-ერთი მაინც იქნა  დაჯილდოვებული  მედლით  „სამშობლოსათვის“  2022 წელს“, – იხსენებენ ჯოშუა კუჩერა, ანი მეჯლუმიანი და ულკერ ნატიგიზი eurasia.org-ის სტატიაში.

სტატიაში ასევე აღნიშნულია, რომ 8 ნოემბერს, ყარაბაღის მეორე ომში გამარჯვების მე-2 წლისთავზე გამოსვლისას, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა შუშში განაცხადა, რომ სექტემბრის მოვლენები “გაკვეთილი უნდა იყოს სომხეთისთვის” და არაფერი უთქვამს. ბაქოსა და ერევანს შორის ნდობის აღდგენის შესაძლო ნაბიჯების შესახებ.

„პრეზიდენტ ალიევის გამოსვლა, რომელშიც ის სომხეთს „მტერს“ უწოდებს და საუბრობს სექტემბრის თვეში  „მიცემული გაკვეთილზე“,  დამთრგუნველ განცდას აჩენს“, – წერს ტვიტერში კარნეგის ფონდის უფროსი მკვლევარი და ყარაბაღის  შესახებ წიგნის ავტორი თომას დე ვაალი.

სტატიაში აღნიშნულია, რომ რეგულარულად ვრცელდება ცნობები სამხედრო მოსამსახურეების შეტაკებისა და დაღუპვის შესახებ, როგორც აზერბაიჯანისა და სომხეთის საზღვარზე, ასევე მთიან ყარაბაღში, რუსი სამშვიდობოების კონტროლის ზონაში.

BBC-ის რუსული სამსახური ასევე ციტირებს პოლიტოლოგ  ტიგრან გრიგორიანის სიტყვებს, რომ ბაქო აქტიურად ახორციელებს სამხედრო დიპლომატიის პოლიტიკას და ცდილობს აიძულოს სომხეთი ხელი მოაწეროს სამშვიდობო ხელშეკრულებას აზერბაიჯანისთვის ხელსაყრელი პირობებით, თუ ერევანს სურს შემდგომი სამხედრო ესკალაციის თავიდან აცილება.

სტატიაში ასევე მოყვანილია ჟურნალისტისა და მწერლის მარკ გრიგორიანის სიტყვები, რომელიც აცხადებს, რომ „ვიდეოები, რომლებიც ასახავს სისასტიკეს იმ ადამიანების მიმართ, რომლებსაც არ  აქვთ საკუთარი თავის დაცვის შესაძლებლობა, ამყარებს უკიდურესად ნეგატიურ სტერეოტიპებს სომხეთში (აზერბაიჯანელი) მეზობლების მიმართ“.

„აზერბაიჯანის საჯარო სივრცეში ხალხი იშვიათად საუბრობს დადებითად მეზობლების შესახებ. სოციალურ ქსელებში მიმდინარეობს კამპანია იმ ადამიანების წინააღმდეგ, ვინც არ ეთანხმება სომხეთზე სამხედრო ზეწოლას, ჰეშთეგით „იცანი მოღალატე“. BBC-ის აზერბაიჯანული სამსახურის კორესპონდენტები შეესწრნენ, როგორ ასწავლიდნენ 5-6 წლის ბავშვებს დაწყებით სკოლაში ერთხმად  წამოეძახათ: „სიძულვილი, მტრის სიძულვილი“  (სხვა სლოგანთან ერთად: „ყარაბაღი აზერბაიჯანია“), ნათქვამია სტატიაში.

დიპლომატების აზრით, პესიმიზმის მიუხედავად, ბაქო და ერევანი თუმცა ნელა, მაგრამ მაინც  მიდიან  შეთანხმებისკენ, რომელიც შეიძლება იყოს პირველი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი მშვიდობისკენ 2020 წელს ხელმოწერილი დოკუმენტის შემდეგ.

გარდამავალი სამართალი?

მიუხედავად იმისა, რომ სამხედრო ტყვეების შესახებ ვიდეოს გავრცელების შემდეგ აზერბაიჯანულ საზოგადოებაში გარკვეული კრიტიკა გაჩნდა,მაინც ის ფართოდ არ განხილულა.

ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი ის იყო, რომ არც პირველი და არც მეორე ყარაბაღის ომის შემდეგ, ომის დანაშაულებები არცერთმა მხარემ არ გამოიძია და საზოგადოებებმა ეს აღიქვეს, როგორც „ახალი  რეალობა“, იხსენებს BBC International Crisis The,  ჯგუფის აზერბაიჯანელი ანალიტიკოსის ზაურ შირიევის სიტყვებს.

სტატიაში ასევე აღნიშნულია, რომ ეთნიკური კონფლიქტები არ არის ახალი ფენომენი, მაგრამ იმ ადგილებში, სადაც ისინი წარმატებით მოგვარდა, გარდამავალი მართლმსაჯულების სისტემამ დიდი როლი ითამაშა.

როგორ ვუმკურნალოთ ჭრილობებს?

ზაურ შირიევს მიაჩნია, რომ სამშვიდობო მოლაპარაკებებში გარდამავალი მართლმსაჯულების ელემენტების დანერგვის დიდი აუცილებლობაა და ეს უნდა აისახოს სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო შეთანხმებაში. ზოგადად გარდამავალი მართლმსაჯულების მექანიზმს და კონკრეტულად მოვლენებსა და რეპარაციების შესახებ სიმართლეს საზოგადოების მხარდაჭერა სჭირდება. და ეს მოითხოვს აქტიურ სამოქალაქო საზოგადოებას და თავისუფალ პრესას პროცესის წარმართვისთვის.

„სამწუხაროდ, 2020 წლის ომის შემდეგ მსგავს აქტიურობას ვერ ვხედავთ და თუ ეს ნაბიჯები არ გადაიდგა, მაშინ, სამწუხაროდ, ახალი სამხედრო დანაშაულების მომსწრენი გავხდებით“, – ამბობს შირიევი.

ნახეთ მეტი
Back to top button