მთავარიპოლიტიკა

„გენოციდიდან ერთი საუკუნის შემდეგ სომეხი ხალხის ერთ ნაწილსაც იგივე ბედი ელის“։  ისტორიკოსი

სომეხთა გენოციდის 108-ე წლისთვთან, აღიარების პროცესების შესაძლებელ განვითარებასთან  დაკავშირებით Ermenihaber.am ესაუბრა აღმოსავლეთმცოდნესა და ისტორიკოსს, ისტორიულ მეცნიერებათა დოქტორს  არმენ პეტროსიანს.

– სომეხი ხალხი სომხეთში, არცახში და დიასპორაში, ისევე როგორც ცივილიზებული კაცობრიობის მნიშვნელოვანი ნაწილი, მონაწილეობს სომეხთა გენოციდის მსხვერპლთა ხსოვნის 108-ე წლისთავის ღონისძიებებში. თუმცა, შესაძლოა, გეოპოლიტიკური მოვლენების გავლენის გამო, გენოციდის აღიარების პროცესი გარკვეულწილად შენელდა. როგორ აღწერდით მიმდინარე პერიოდს?

– კითხვის შინაარსიდან გამომდინარე, პირველ რიგში მინდა მიმოვიხილო  მიმდინარე გლობალური მოვლენები.  გეოპოლიტიკური არასტაბილურობის პირობებში, მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში გამოვლენილი კაცობრიობის წინააღმდეგ განხორციელებული სხვადასხვა დანაშაულის რეალობა დიდწილად წარსულში მსგავსი ქცევის დაუსჯელობის შედეგია. დიახ, ისევ ვიწრო პოლიტიკური ინტერესები სჭარბობს უნივერსალურ ღირებულებებს. ამ კონტექსტში, საერთაშორისო საზოგადოების არათანმიმდევრულმა დამოკიდებულებამ სომეხთა გენოციდის აღიარებასთან, დაგმობასა და პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით, გამოიწვია სხვადასხვა ტრაგიკული რეალობის გამეორება როგორც წინა საუკუნის განმავლობაში, ისე ჩვენს დღეებშიც.

ამაზე უსაუბრიათ არაერთხელ. იმავდროულად, ყველაზე სამწუხარო ის არის, რომ 100 წელზე მეტი ხნის წინ გენოციდ დაქვემდებარებული  და სამშობლო ჩამორთმეული ხალხის ერთ ნაწილს კვლავ იგივე ტრაგიკული ბედი ელის. აზერბაიჯანის ხელისუფლების მიერ თურქული გენოციდური პოლიტიკის განხორციელების ინდივიდუალური გამოვლინებები არ შემოიფარგლება 1990-იანი წლების დასაწყისით ან თუნდაც 2020 წლის 44-დღიანი ომის სახით.

ისტორიულად სომხური რაიონების შუშის, ჰადრუთის და სხვა სომხური დასახლებების  მაცხოვრებლების მკვლელობის, გადასახლებისა და განდევნის შემდეგ, დანარჩენი არცახელი სომხების ჯერიც დადგა. ბაქოს რეჟიმის კრიმინალური პოლიტიკისა და ლაჩინის დერეფნის გადაკეტვის შედეგად, არცახის ალყის მიზანმიმართული ოპერაცია 4 თვეზე მეტი ხანია  გრძელდება, მისი 120 000 მოსახლეობა ისტორიულ აკვანში აგრძელებს არსებობას დაშინების, პერიოდული მუქარის პირობებში. დეპორტაცია, საყოფაცხოვრებო პირობების არარსებობა: საკვების, მედიკამენტების, ელექტროენერგიის და გაზის ნაკლებობა. აზერბაიჯანის ავტორიტარული რეჟიმი დემონსტრატულად უარყოფს  ყველაზე მნიშვნელოვანი საერთაშორისო სასამართლოს, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებებს, მრავალი საერთაშორისო სტრუქტურის, გაეროს, ეუთოს, ევროკავშირის და ა.შ. ისევე როგორც,  მსოფლიოს მრავალი სახელმწიფოს მიმართვებს  და მოწოდებებს.

ის კვლავ აგრძელებს თავის პოლიტიკას, რის შედეგადაც არცახელი მოსახლეობა დილემის წინაშე დგას.  აზერბაიჯანის გენოციდური პოლიტიკის თავიდან აცილების მნიშვნელოვანი გზა, რომელიც ასევე სარგებლობს თურქეთის ყოვლისმომცველი მხარდაჭერით, შეიძლება იყოს პარალელიზმის გამოყენება სომხების გენოციდსა და ჰეგემონიურ პოლიტიკას შორის, ოფიციალური რიტორიკისა და დიპლომატიის ფარგლებში. საბოლოო ჯამში, ძალზე შეზღუდულია იმ ახალი უბედურების თავიდან აცილების მექანიზმები, რომელიც დაატყდა თავს არცახელ სომხებს. ყველა შესაძლებლობის გამოყენება ცივილიზებული კაცობრიობის ინფორმირებისთვის სომეხთა გენოციდის გაგრძელების შესაძლებლობის შესახებ ერთ-ერთი მათგანი უნდა იყოს.  ის რაც ზემოთ ავღნიშნე,  დარწმუნებული ვარ, ახალ იმპულსსაც მისცემს სომეხთა გენოციდის აღიარების პროცესს, რადგან ეს არის სომეხი ხალხის მორალური აღთქმისა და მოვალეობის ერთგული დაუღალავი საქმიანობა.

– გეოპოლიტიკური რეალობის გარდა, გენოციდის აღიარების პროცესზე  თურქეთ-სომხეთის ურთიერთობის მოგვარების პროცესი მოქმედებს?

– რა თქმა უნდა, ეფექტი აქვს. ზოგადად, სომეხთა გენოციდის აღიარების პროცესის შინაარსი ერთდროულად რამდენიმე განზომილებას მოიცავს: პოლიტიკურ, იურიდიულ, მორალურ და ა.შ. ამ  ჩამოთვლილთაგან პირველი, რომელიც ხშირად საყრდენია დანარჩენი ორისთვის, ძირითადად ეხება მსოფლიოსა და თურქეთს შორის ურთიერთობების ეტაპებს, მრავალი ქვეყნის და მათი ეროვნების სომეხი მოქალაქეების ურთიერთობებს, მაშინ პროცესის მორალური და სამართლებრივი ასპექტები ძირითადად ეხება სომეხ ხალხს, მის სამ ნაწილს. რა თქმა უნდა, ოფიციალური ანკარა ცდილობს შეძლებისდაგვარად შეამციროს დიდი გენოციდის გავლენის პოლიტიკური კომპონენტი აშკარად სტაგნაციის პროცესით. კერძოდ, მცდელობაა უფრო მართვადი გახდეს თურქეთ-სომხეთის ურთიერთობების მოწესრიგებით დაინტერესებული ძირითადი გარე აქტორების ქცევა.

რაც შეეხება სომეხ ხალხს, ჩვენთვის პრობლემა ძირითადად მორალურ და სამართლებრივ განზომილებაშია, რომლის საბოლოო მიზანია სამართლიანობის გამარჯვება, გენოციდური სახელმწიფოს მემკვიდრის მიერ დანაშაულის აღიარება, მონანიება და პასუხისმგებლობა. რა თქმა უნდა, ეს უაღრესად რთული პროცესია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა თურქეთის პრინციპული უარყოფა და მრავალი სხვა ობიექტური დაბრკოლება გვაქვს, მაგრამ ამას ვადები არ აქვს. სომეხი ერის  ყველა თაობის მორალური მოვალეობაა პატივი მიაგოს მის გენოციდგამოვლილ ნათესავების ხსოვნას, კვლავ განაგრძოს  მთელი მსოფლიოსთვის, კაცობრიობის ახალი თაობებისთვის იმის მოყოლა, თუ რა ტრაგედიის გავლა მოუხდა სომეხ ერს. მადლობის სიტყვები არ დაიშუროს მათთვის, ვინც უთანაგრძონობს სომეხ ერს ამ საკითხში, რითაც დიდ  წვლილს შეიტანს ახალი გენოციდების პრევენციის საქმეში.

– ექნება თუ არა რაიმე ზეგავლენას თურქეთში მოახლოებული ეროვნული არჩევნების შედეგებს  აღიარების პროცესზე და თურქეთ-სომხეთის ურთიერთობების  დარეგულირებაზე?

– ჩემი მოლოდინი თურქეთში არჩევნების შედეგებზე  ორივე საკითხში დიდი არ არის. ამჟამინდელი ხელისუფლების მიდგომები აშკარაა: იგივე უარყოფის პოლიტიკა გაგრძელდება აღიარებასთან დაკავშირებით და შემოიფარგლება მხოლოდ „საერთო ტკივილის“ კონცეპტის  პროპაგანდით.

ხოლო სომხეთთან მოგვარების პროცესში ანკარას წინაპირობათა პოლიტიკა კვლავ წარიმართება  თურქეთ-სომხეთის პროცესის,  აზერბაიჯან-სომხეთის პროცესის პარალელურად, რაც დამატებით ზეწოლას მოახდენს სომხეთზე თურქეთ-აზერბაიჯანის საერთო რეგიონული დღის წესრიგის განხორციელების გზაზე.

რაც შეეხება ოპოზიციის გამარჯვების შემთხვევაში შესაძლო მოვლენებს, ერთი შეხედვით არარეალურია ველოდოთ ანკარას პოზიციების  ცვლილებას ორივე მიმართულებით. იმავდროულად, შესაძლებელია არაპირდაპირი პოლიტიკური მინიშნებები. კერძოდ, ანკარას რეგიონული პოლიტიკის კონტექსტში, განსაკუთრებით თურქეთ-დასავლეთის, თურქეთ-რუსეთის ურთიერთობებში, ზოგიერთმა პროგნოზირებულმა ცვლილებებმა შესაძლოა გავლენა იქონიოს სომხურ დღის წესრიგზე, ძირითადად ამერიკის ინტერესების სფეროში.

ბოლო მიმართულებას შეუძლია თურქეთ-სომხეთის ურთიერთობის მოგვარების პროცესის პოზიტიური სტიმულირება. ხოლო  თურქეთის მიდგომებში ყველაზე არსებითი ცვლილებები შეიძლება დაფიქსირდეს ამ ქვეყნის დემოკრატიზაციის პროცესის კონტექსტში, რაც, სამწუხაროდ, ამ დროისთვის შეუძლებელია.

ნახეთ მეტი
Back to top button