დავით გარეჯი: როგორ აქცევს „სამეცნიერო ტურები“ ქართულ სალოცავს „ალბანურ მემკვიდრეობად“
დავით გარეჯის ისტორიულ-კულტურული კომპლექსი, რომელიც VI საუკუნეში ერთ-ერთმა ასურელმა მამამ, დავით გარეჯმა, დააარსა, საუკუნეების განმავლობაში ქართული სულიერი ტრადიციის განუყოფელ ნაწილად რჩებოდა. ეს მონასტერი, რომელიც აზერბაიჯანთან საზღვარზე, ნახევრად უდაბნოს პლატოზე, კლდეებშია გამოკვეთილი, ქართული სახელმწიფოებრიობის, ეკლესიის უწყვეტობისა და ეროვნული იდენტობის სიმბოლოა.
თუმცა, დღეს ეს სალოცავი რეალური – ტერიტორიული, კულტურული და სიმბოლური საფრთხის ქვეშაა. ჩვენ ვსაუბრობთ არა მხოლოდ აზერბაიჯანის მიერ ფაქტობრივ კონტროლზე, არამედ თავად დავით გარეჯის მემკვიდრეობის, როგორც სავარაუდოდ „უძველესი ალბანურის“, გადახედვის მცდელობებზეც.
საზღვრიდან დაპყრობამდე: კონფლიქტის დასაწყისი
2019 წელს, გაურკვეველი მიზეზების გამო, რასაც თან ახლდა დელიმიტაციის პროცესებში გამჭვირვალობის ნაკლებობა, სამონასტრო კომპლექსის ნაწილი – მათ შორის ათობით გამოქვაბული და მნიშვნელოვანი ტერიტორია – აზერბაიჯანელი მესაზღვრეების კონტროლის ქვეშ მოექცა. ამან მკვეთრი რეაქცია გამოიწვია ქართულ საზოგადოებაში. სამოქალაქო აქტივისტები, ბერები და რიგითი მომლოცველები ცდილობდნენ თავიანთ ჩვეულ სალოცავ ადგილებში მოხვედრას, თუმცა შეიარაღებული ბლოკადის წინაშე აღმოჩნდნენ. ქვეყანამ პროტესტითა და მედიაში გამოხმაურებით უპასუხა.
ექვსი წლის შემდეგ ცხადი ხდება: სიტუაცია უბრალოდ არ არის გაყინული – ის ცალმხრივი მიმართულებით ვითარდება. აზერბაიჯანი აძლიერებს თავის ყოფნას სადავო ტერიტორიაზე, მას „ქეშიკჩიდაგს“ უწოდებს, ამ ადგილას ქმნის სახელმწიფო ისტორიულ და კულტურულ ნაკრძალს, ატარებს ექსკურსიებს, არქეოლოგიურ გათხრებს და – რაც მთავარია – აქტიურ სამეცნიერო და პროპაგანდისტულ საქმიანობას ეწევა.
სამეცნიერო ტურები და „ილჰამ ალიევის მწვერვალი“
2025 წლის 24 მაისს, კეშიკჩიდაგის სახელმწიფო ისტორიულ და კულტურულ ნაკრძალის ოფიციალურ Facebook გვერდზე გამოჩნდა შეტყობინება განჯის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პედაგოგიური პერსონალისთვის ორგანიზებული „სამეცნიერო ექსკურსიის“ შესახებ.
ჩვენ ვციტირებთ პუბლიკაციის ფრაგმენტს:
„მონაწილეები დეტალურად გაეცნენ „ილჰამ ალიევის მწვერვალს“, ამ მარშრუტზე მდებარე უძველეს გამოქვაბულებს, იშვიათ ფრესკებს, წყლის ჭებს და საკვების შესანახ ობიექტებს. ისტორიულ მემკვიდრეობასთან ერთად, ნაკრძალის იდუმალმა ბუნებამ სტუმრებში დიდი ინტერესი გამოიწვია“.
დამახასიათებელია, რომ მკვეთრად ქრისტიანული სიმბოლოებით – ჯვრებით, ორნამენტებით და ქართული წარწერებითაც კი – ფრესკები წარმოდგენილია, როგორც „აზერბაიჯანის მდიდარი კულტურული მემკვიდრეობის“ ელემენტები. თავად დავით გარეჯი კი ოფიციალურ ტერმინოლოგიაში შეიცვალა გეოგრაფიული სახელწოდებით „ქეშიკჩიდაგი“, რაც ბოლო წლების პოლიტიკურ ტოპონიმიკასთანაა დაკავშირებული.
ხელთათმანებით ოკუპაცია: მეცნიერება, როგორც პოლიტიკური ინსტრუმენტი
რამდენიმე დღით ადრე, იმავე გვერდზე გამოქვეყნდა ინფორმაცია ნაკრძალის ადმინისტრაციულ შენობაში გამართული მრგვალი მაგიდის შესახებ თემაზე:
„ქეშიკჩიდაგის ყორღანების ხეობაში არქეოლოგიური გათხრები და ამ გათხრების დროს აღმოჩენილი მატერიალური კულტურის ნიმუშების სამეცნიერო ანალიზი“.
დისკუსიას ესწრებოდა ისტორიის დოქტორი და აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ასოცირებული პროფესორი პარვიზ კასიმოვი. მონაწილეებმა განიხილეს აღმოჩენების ქრონოლოგია, ფუნქციები და კულტურული კონტექსტი, ასევე მათი ადგილი „რეგიონის კულტურულ რუკაზე“ – ფორმულირება, რომელიც მნიშვნელოვანია მიმდინარე მოვლენების არსის გასაგებად.
ამრიგად, იქმნება არა მხოლოდ ინფრასტრუქტურული, არამედ პრეტენზიების ინტელექტუალური საფუძველიც. ძეგლი, რომელშიც უხსოვარი დროიდან იმართება ქართული ლიტურგია, წარმოდგენილია, როგორც განსხვავებული კულტურული და ისტორიული ტრადიციის ნაწილი.
„პრივატიზაციიდან“ „ალბანიზაციამდე“
ამ სტრატეგიის დასტურია კეშიკჩიდაგის ნაკრძალის ოფიციალურ ვებსაიტზე განთავსებული კონტენტიც. სამეცნიერო პუბლიკაციების განყოფილებაში შეგიძლიათ იპოვოთ სტატიები, სადაც დავით გარეჯის კომპლექსი უძველესი ალბანური მემკვიდრეობის ობიექტად ითვლება.
მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი ინტერპრეტაციები ეწინააღმდეგება როგორც აკადემიურ წყაროებს, ასევე დამკვიდრებულ საეკლესიო ტრადიციას, ისინი წარმოდგენილია, როგორც „სამეცნიერო კვლევის“ შედეგი. ეს მასალები ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე და გამოქვეყნებულია საზოგადოებრივ დომენში, რაც მიუთითებს მათ მიზნობრივ ორიენტაციაზე – მათ შორის გარე აუდიტორიისთვის.
არსებითად, ჩვენ ვსაუბრობთ კულტურული იდენტობის ხელახლა ათვისებაზე, ქართული ისტორიული მეხსიერების ინსტიტუციონალიზებული ინტერპრეტაციების დახმარებით განცალკევების მცდელობაზე.
საზღვარი მიწისქვეშეთში და გონებაში
დავით გარეჯი არ არის მხოლოდ არქიტექტურული ძეგლი. ის არის ცოცხალი სულიერი ცენტრი, ქართული მართლმადიდებლობისა და ეროვნული იდენტობის განუყოფელი ნაწილი. ის, რაც ადგილზე ხდება, არ შეიძლება დავიდეს საზღვრებზე დავამდე – ეს არის მნიშვნელობების ნელი, მაგრამ მიზანმიმართული ჩანაცვლება. აზერბაიჯანი აძლიერებს თავის ყოფნას ტურიზმის, მეცნიერების, ადმინისტრაციული ინფრასტრუქტურისა და ისტორიული ნარატივის მეშვეობით. ქართული საზოგადოება, 2019 წლის ძალადობრივი რეაქციის შემდეგ, დღესაც შეშფოთებული დაკვირვების მდგომარეობაშია, მოკლებულია დაცვის ეფექტურ მექანიზმს.
