სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მშვიდობისა და სახელმწიფოთაშორისი ურთიერთობების დამყარების შესახებ შეთანხმების პროექტი შეთანხმებულია და შეთანხმების პროექტზე მოლაპარაკებები დასრულდა. ამის შესახებ Facebook-ის საკუთარ გვერდზე დაწერა სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანმა.
„ეს ნიშნავს, რომ ჩვენ შევედით ხელშეკრულების ხელმოწერის შესახებ დისკუსიის ეტაპზე და მე გამოვაცხადე, რომ მზად ვარ სომხეთის ხალხის სახელით ხელი მოვაწერო ხელშეკრულებას.
აზერბაიჯანი ოფიციალურ დონეზე შეთანხმების ხელმოწერას ორ საკითხს უკავშირებს. პირველი მათგანი არის ეუთოს მინსკის ჯგუფის სტრუქტურების დაშლა. მე არაერთხელ მითქვამს, რომ ეს გასაგები დღის წესრიგია სომხეთის რესპუბლიკისთვის. თუ მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის გვერდს ვხურავთ და ამას ვაკეთებთ, რა აზრი აქვს კონფლიქტის მოგვარების სტრუქტურას? მაგრამ ეუთოს მინსკის ჯგუფს, სულ მცირე, დე ფაქტო აქვს უფრო ფართო კონტექსტი და ჩვენ გვინდა ვიყოთ დარწმუნებული, რომ აზერბაიჯანი არ განიხილავს მინსკის ჯგუფის დაშლას, როგორც აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე სომხეთ-აზერბაიჯანის კონფლიქტის დახურვისა და სომხეთის რესპუბლიკის სუვერენულ ტერიტორიაზე გადატანისკენ გადადგმულ ნაბიჯს. ამ შეშფოთების გასაქარწყლებლად, ჩვენ ვთავაზობთ აზერბაიჯანს ერთდროულად ხელი მოაწეროს სამშვიდობო შეთანხმებას და ერთობლივ განცხადებას ეუთოს მინსკის ჯგუფის სტრუქტურების დაშლის შესახებ. ანუ მაგიდაზე დაიდოს სამშვიდობო შეთანხმება და ერთობლივი განაცხადი ეუთოს მინსკის ჯგუფის სტრუქტურების დაშლის შესახებ და ერთსა და იმავე ადგილას და ერთსა და იმავე დროს ხელის მოეწეროს როგორც პირველს, ასევე მეორეს. სხვათა შორის, ეს არის ოფიციალური წინადადება.
შემდეგი საკითხი, რომელსაც აზერბაიჯანი აყენებს სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერის კონტექსტში, არის მისი პრეტენზია, რომ სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია შეიცავს ტერიტორიულ პრეტენზიებს აზერბაიჯანის მიმართ. მიმაჩნია, რომ ამ საკითხთან დაკავშირებით სწორი პოზიციის დასაკავებლად, პირველ რიგში, უნდა შევეცადოთ გამოვიდეთ იმ ვარაუდიდან, რომ აზერბაიჯანი ამ საკითხს გულწრფელად აყენებს და არა როგორც საბაბს, სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერის უგულებელსაყოფად, როგორც არაერთი ექსპერტი ფიქრობს.
ჩვენ თვითონ უნდა გვესმოდეს პრობლემის არსი, მისი პოლიტიკური და სამართლებრივი შინაარსი. ამიტომ, უნდა დავაფიქსიროთ, რომ სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციის ტექსტის ოფიციალური ინტერპრეტაცია შეუძლია მხოლოდ სომხეთის რესპუბლიკის საკონსტიტუციო სასამართლოს, ანუ საკონსტიტუციო სასამართლო არის ორგანო, რომელსაც შეუძლია ოფიციალურად თქვას, რას შეიცავს სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია და რას არ შეიცავს.
2024 წლის სექტემბერში ჩვენმა საკონსტიტუციო სასამართლომ შეისწავლა სომხეთის რესპუბლიკასა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკას შორის სახელმწიფო საზღვრის დემარკაციისა და საზღვრის უსაფრთხოების კომისიის და აზერბაიჯანის რესპუბლიკასა და სომხეთის რესპუბლიკას შორის სახელმწიფო საზღვრის დემარკაციის სახელმწიფო კომისიის ერთობლივი საქმიანობის რეგულაციები და დააფიქსირა, რომ რეგულაციები, რომლებშიც ალმა-ატას დეკლარაცია დაფიქსირებულია, როგორც ორ ქვეყანას შორის დემარკაციის ძირითადი პრინციპი, შეესაბამება სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციას. ეს ნიშნავს, რომ ჩვენმა საკონსტიტუციო სასამართლომ დააფიქსირა, რომ ალმა-ატას დეკლარაციის ის პრინციპი, რომლის მიხედვითაც დამოუკიდებელი სომხეთის ტერიტორია საბჭოთა სომხეთის ტერიტორიის იდენტურია, ხოლო დამოუკიდებელი აზერბაიჯანის ტერიტორია საბჭოთა აზერბაიჯანის ტერიტორიის იდენტურია, და რის საფუძველზეც მხარეები შეთანხმდნენ 2022 წლის 6 ოქტომბერს პრაღაში ურთიერთობების დარეგულირებაზე, სრულფასოვნად შეესაბამება სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციას. ამიტომ, სომხეთის კონსტიტუციის ინტერპრეტაციაზე უფლებამოსილმა ორგანომ შეუქცევადი გადაწყვეტილებით დაადგინა, რომ სომხეთის კონსტიტუციაში არ არსებობს ტერიტორიული პრეტენზია აზერბაიჯანის ან რომელიმე სხვა ქვეყნის მიმართ. ვიმეორებ, ეს არის უმაღლესი იურიდიული ძალის მქონე გადაწყვეტილება და არ ექვემდებარება გაუქმებას.
მაგრამ მეორე მხრივ, როგორც მქონდა საშუალება მეთქვა, ჩვენ თვითონ ვხედავთ ტერიტორიულ პრეტენზიებს სომხეთის რესპუბლიკის მიმართ აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კონსტიტუციაში. მაგრამ ჩვენ ამ საკითხს არ ვაყენებთ, რადგან სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მშვიდობისა და სახელმწიფოთაშორისი ურთიერთობების დამყარების შესახებ შეთანხმების პროექტი შეიცავს აუცილებელ ფორმულირებებს, რომლებიც წყვეტს საკითხს, სადაც ნათქვამია, რომ მხარეებს არ აქვთ ტერიტორიული პრეტენზია ერთმანეთის მიმართ და იღებენ ვალდებულებას, რომ მომავალში არ წამოაყენონ მსგავსი პრეტენზიები.
ასე რომ, თუ მივიღებთ იმას, რომ აზერბაიჯანის პოზიცია ჩვენს კონსტიტუციასთან დაკავშირებით არის არა საბაბი, არამედ გულწრფელი შეშფოთება, ამ შეშფოთების გასაქარწყლებლად ყველაზე ეფექტური გზა შეთანხმების ხელმოუწერლობა კი არაა, არამედ ხელმოწერა. რატომ? რადგან ჩვენი კანონმდებლობის თანახმად, მთავრობა ვალდებულია, სამშვიდობო შეთანხმების ტექსტი გადაუგზავნოს სომხეთის რესპუბლიკის საკონსტიტუციო სასამართლოს, რათა შეამოწმოს მისი შესაბამისობა ჩვენს კონსტიტუციასთან.
მიუხედავად იმისა, რომ ექსპერტები ვარაუდობენ, რომ 2025 წლისთვის საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების შემდეგ, ისინი ასეთ შესაძლებლობას დიდად არ მიიჩნევენ, მაგრამ თუ საკონსტიტუციო სასამართლო გადაწყვეტს, რომ სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო შეთანხმების ტექსტი არ შეესაბამება სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციას, მაშინ სომხეთის რესპუბლიკას ექნება მშვიდობასა და კონფლიქტს შორის არჩევანის გაკეთების კონკრეტული სიტუაცია.
მაგრამ თუ სომხეთის საკონსტიტუციო სასამართლო გადაწყვეტს, რომ სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო შეთანხმების ტექსტი შეესაბამება სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციას, ამ შემთხვევაში შეთანხმების რატიფიცირებას ეროვნულ ასამბლეაში არ იქნება დაბრკოლება, ხოლო პარლამენტში რატიფიცირების შემდეგ, ძალაში შევა სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციის მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტი, რომელიც აცხადებს: ,,სომხეთის რესპუბლიკის რატიფიცირებული საერთაშორისო ხელშეკრულებების და კანონების ნორმებს შორის უთანხმოების შემთხვევაში გამოიყენება საერთაშორისო ხელშეკრულებების ნორმები“.
ეს ნიშნავს, რომ სამშვიდობო შეთანხმება უმაღლეს იურიდიულ ძალას მიიღებს როგორც სომხეთში, ასევე აზერბაიჯანში რატიფიცირების შემდეგ და, შესაბამისად, სამშვიდობო შეთანხმებისადმი მისი ამჟამინდელი პოზიციით, აზერბაიჯანი აფერხებს თავად წამოჭრილი საკითხების გადაწყვეტას და სწორედ ეს აძლევს ბევრ ექსპერტს იმის საფუძველს, რომ თქვას, რომ აზერბაიჯანი უბრალოდ აჭიანურებს სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერას შეთითხნილი საბაბით.
ყოველგვარი გაუგებრობის თავიდან ასაცილებლად, კიდევ ერთხელ ხაზს ვუსვამ: ნებისმიერ შემთხვევაში, აზერბაიჯანის მიერ წამოჭრილი საკითხების გადაჭრის გზა არის არა სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოუწერლობა, არამედ ხელმოწერა. და რადგან ჩვენც გვაქვს მსგავსი კითხვები, იგივე ეხება სომხეთის რესპუბლიკას.
მიუხედავად ყველა სიძნელისა და სირთულისა, მთავრობა და პირადად მე არ გადავუხვევთ მშვიდობის დღის წესრიგს. აშკარაა, რომ გარკვეული ძალები, როგორც სომხეთში, ისე სომხეთის ფარგლებს გარეთ ახორციელებენ ომის პროპაგანდას და მოწოდებას კონკრეტული ქმედებებისკენ, რომლის მიზანიც არის მისი გაცოცხლება. ამ ქმედებებს შორის გამოირჩევა აზერბაიჯანის საომარი რიტორიკა, რიტორიკის პარალელურ ქმედებებთან ერთად, რომლებიც გამოიხატება ცრუ ბრალდებებით სომხეთის წინააღმდეგ ცეცხლის შეწყვეტის დარღვევისა და აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების მიერ ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმის ხშირ, თუ არა ყოველდღიურ, დარღვევაში. ეს დარღვევები ძირითადად არამიზნობრივ ხასიათს ატარებს, თუმცა ბოლო ერთი თვის განმავლობაში სიუნიქის მარზის სოფელ ხნაწახზე დამიზნების ორი კონკრეტული შემთხვევა დაფიქსირდა.
მაგრამ ამ ხნის განმავლობაში ჩვენი რესპუბლიკის რამდენიმე დასახლებაში უმიზნო სროლა ისმოდა. აღნიშნული სროლები ან აზერბაიჯანის შეიარაღებულ ძალებში უდისციპლინობის შედეგია, ან მიზნად ისახავს ზემოაღნიშნული დასახლებების მოსახლეობაზე ფსიქოლოგიურ ზეწოლას. სომხეთის რესპუბლიკა მოუწოდებს აზერბაიჯანის რესპუბლიკას გამოიძიოს ზემოაღნიშნული შემთხვევები და მიიღოს ზომები მათ შესაჩერებლად.
კიდევ ერთხელ ვიმეორებ, რომ სომხეთის არმიას მივეცი მკაფიო ინსტრუქცია, არ დაირღვეს ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი და სომხეთის რესპუბლიკა მზადაა გამოიძიოს ინფორმაცია ჩვენი არმიის მიერ ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმის დარღვევის შესახებ. ამავდროულად, კიდევ ერთხელ ვთავაზობ აზერბაიჯანს შექმნას სასაზღვრო ინციდენტების, ცეცხლის შეწყვეტის დარღვევის ჩათვლით გამოძიების ერთობლივი მექანიზმი, რომელიც იმუშავებს ყოველდღიურად.
ამ კონტექსტში, საჭიროდ მიმაჩნია შევეხო ყველა იმ საუბარს, რომელიც პროგნოზირებს სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის ახალ ესკალაციას და თუნდაც ახალ ომს.
ომს რაიმე დასაბუთება არ აქვს. სომხეთმა და აზერბაიჯანმა აღიარეს ერთმანეთის ტერიტორიული მთლიანობა, სუვერენიტეტი, საერთაშორისოდ აღიარებული საზღვრების ხელშეუხებლობა, ძალის გამოყენებისა და ძალის მუქარის დაუშვებლობა.
ამ რეალიებიდან გამომდინარე, მოვუწოდებ სომხეთსა და აზერბაიჯანში მოქმედ ყველა ძალასა და პირს, გამოიჩინონ უკიდურესი პასუხისმგებლობა, არ გააკეთონ განცხადებები, რომლებიც პირდაპირ თუ ირიბად ეწინააღმდეგება ზემოხსენებულ ლოგიკას და ეჭვქვეშ არ დააყენონ ეს ლოგიკა. ამას რაიმე პერსპექტივა არ აქვს.
სომხეთისა და აზერბაიჯანის ხალხები იმსახურებენ მშვიდობას და მშვიდობიან თანაცხოვრებას. ომი არ იქნება, იქნება მშვიდობა“, – წერს ის.
