სომხური ატომური ელექტროსადგურის ექსპლუატაციის გახანგრძლივებაზე და რუსული ატომური ელექტროსადგურის მოდელის უპირატესობებზე NEWS.am-ის რეპორტიორი ესაუბრა როსტომის სახელმწიფო კორპორაციის გენერალური დირექტორის პირველ მოადგილეს – განვითარებისა და საერთაშორისო ბიზნესის ბლოკის დირექტორს კირილ კომაროვს.
სომხეთის ატომური ელექტროსადგურის ექსპლუატაციის ვადის გახანგრძლივების შესახებ რუსულ მხარესთან გაფორმებული ხელშეკრულება სომხეთს საშუალებას მისცემს, მეწამორის ატომური ელექტროსადგურის ექსპლუატაცია 2036 წლამდე გაახანგრძლივოს. როდის დაიწყება სამუშაო ვადის გახანგრძლივების მიმართულებით და არის თუ არა ვადა სარემონტო სამუშაოების დასრულებისთვის?
ატომური ენერგია სომხეთში წარმოების ერთ-ერთი მთავარი წყაროა და გადამწყვეტ როლს თამაშობს ეროვნული ენერგომომარაგებაში. სომხეთის ატომური ელექტროსადგურის წილი რესპუბლიკაში ელექტროენერგიის მთლიან წარმოებაში დაახლოებით 30%-ია. 2021 წელს Rosatom-მა წარმატებით დაასრულა სადგურის მოდერნიზაცია და გაახანგრძლივა მისი მომსახურების ვადა 2026 წლამდე. მოდერნიზაციის შედეგად სადგურის სიმძლავრე თითქმის 10%-ით გაიზარდა.
2023 წლის 15 დეკემბერს, „როსატომ სერვისმა“ და სომხეთის ატომურმა ელექტროსადგურმა ხელი მოაწერეს ხელშეკრულებას ჰესის მეორე ენერგობლოკის ექსპლუატაციის ვადის 2036 წლამდე გახანგრძლივების შესახებ. სამუშაოები უკვე დაწყებულია და 5 წელი გაგრძელდება. 13 ივნისს ერევანში გაიმართა სომხური ატომური ელექტროსადგურის ექსპლუატაციის ვადის გახანგრძლივების საკოორდინაციო კომიტეტის პირველი სხდომა, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ სრ ტერიტორიული მართვისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრის მოადგილე ჰაკობ ვარდანიანი და თქვენი მონა მორჩილი. განვიხილეთ საჭირო სამუშაოებისთვის ხელშეკრულებების გაფორმებისთვის მზადება. მნიშვნელოვანია დაიცვან ვადები, რათა არსებულმა ენერგობლოკმა შეუფერხებლად განაგრძოს მუშაობა და ქვეყანას ატომური ენერგიით უზრუნველყოფა.
აზერბაიჯანმა და თურქეთმა არაერთხელ გამოაცხადეს მეწამორის ატომური ელექტროსადგურის საფრთხე. რით შეიძლება შეეწინააღმდეგოს ამას რუსულმა მხარემ, რომელმაც სომხეთის ატომური ელექტროსადგურის ექსპლუატაციის ვადის გახანგრძლივების ვალდებულება აიღო?
ატომური ელექტროსადგურების უსაფრთხო ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული კითხვები რეგულარულად ჩნდება სხვადასხვა დისკუსიებში, მაგრამ მე ხაზგასმით უნდა აღვნიშნო, რომ დღეს, ტექნოლოგიური პროგრესისა და ეროვნული მარეგულირებლებისა და ატომური ელექტროსადგურების საერთაშორისო სააგენტოს ფხიზელი მონიტორინგის წყალობით, მიღწეულია საიმედოობის უპრეცედენტო მაღალი დონე მსოფლიოში მოქმედი ყველა ბირთვული ელექტროსადგურებისთვის.
სომხეთის ატომური ელექტროსადგური შედგება ორი ენერგეტიკული ბლოკისგან VVER-440 ტიპის რეაქტორებით და ეს არის ატომური ელექტროსადგურების განვითარების ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული დარგის წარმომადგენელი, რომელმაც ფართო პოპულარობა მოიპოვა. ამჟამად ასეთი რეაქტორები საიმედოდ მუშაობს 8 ქვეყანაში, მათ შორის ფინეთში, ბულგარეთში, უნგრეთში, სლოვაკეთსა და ჩეხეთში.
სომხეთის ატომური ელექტროსადგურის მოდერნიზაციის დროს ჩატარდა უზარმაზარი სამუშაო, მათ შორის უსაფრთხოების ყველა ძირითადი სისტემის შეცვლა და განახლება, ახალი გენერატორისა და ტურბინის დამონტაჟება. 2021 წლის ოქტომბერში, სადგურის მოდერნიზაციამ მაღალი შეფასება მისცა ატომური ელექტროსადგურების საერთაშორისო სააგენტოს მისიამ, რომელმაც განაცხადა, რომ მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება იქნა მიღწეული სომხური ატომური ელექტროსადგურის დაბერების მართვის სფეროში.
ადამიანებისა და გარემოს უსაფრთხოება ტრადიციულად პრიორიტეტი იყო Rosatom-ისთვის, ეს ურყევი პოსტულატია. ბოლო 20 წლის განმავლობაში, რუსეთის ატომურ ელექტროსადგურებზე INES (International Nuclear Events Scale) საერთაშორისო მასშტაბის მიხედვით პირველ დონეზე (“ანომალია”) კლასიფიცირებული უსაფრთხოების დარღვევა არ ყოფილა.
– რუსეთმა და რიგმა ქვეყნებმა სომხეთში ახალი ატომური ელექტროსადგურის აშენების წინადადება გამოთქვეს. რა უპირატესობები აქვს რუსული ატომური ელექტროსადგურის მოდელს?
ატომური ელექტროსადგურების ექსპორტის მხრივ, როსატომი მსოფლიო ბაზრის 88%-ს იკავებს. ჩვენ გვაქვს მშენებარე 22 ბლოკი 7 ქვეყანაში, მსოფლიოში მშენებარე 25 საექსპორტო ატომური ელექტროსადგურის პროექტიდან. ჩვენი უცხოური შეკვეთების პორტფელი მოიცავს 33 მაღალი სიმძლავრის ერთეულს 10 ქვეყანაში და მსოფლიოში პირველ საექსპორტო პროექტს დაბალი სიმძლავრის ატომური ელექტროსადგურის მშენებლობისთვის – 6 ერთეულს უზბეკეთში.
ჩვენ სომხეთს ვთავაზობთ საუკეთესო ტექნოლოგიას, რომელიც ამჟამად არსებობს მსოფლიოში. ეს არის VVER-1200, ყველაზე უსაფრთხო და საიმედო რეაქტორი. იგივე ტიპის ელექტროსადგურები წარმოდგენილია ბელორუსის მოქმედ ატომურ ელექტროსადგურში, ბანგლადეშში მშენებარე რუპურის ატომურ ელექტროსადგურში, უნგრეთში პაკს-2 და ეგვიპტეში ელ-დაბაას ატომურ ელექტროსადგურში და რუსეთში მოქმედ მე-2 ატომურ ელექტროსადგურში. ვიცი, რომ შარშან პრეს-ტურით ეწვიეთ ლენინგრადის ატომურ ელექტროსადგურს, ამიტომ გქონდათ საშუალება საკუთარი თვალით გენახათ სადგურის მუშაობა რუსეთის მიერ სომხეთისთვის შეთავაზებულ რეაქტორთან.
გარდა საცნობარო ხასიათისა, VVER-1200-ის უპირატესობა არის მოსახლეობისთვის სტაბილური ელექტრომომარაგება ხელმისაწვდომ ფასებში გრძელვადიან პერსპექტივაში. გარდა ამისა, მაღალენერგეტიკული ბლოკი გახდება სომხეთის ეკონომიკისა და სამეცნიერო პოტენციალის განვითარების მამოძრავებელი ძალა და შექმნის ახალ მაღალტექნოლოგიურ და მაღალპროდუქტიულ სამუშაო ადგილებს.
ჩვენ მზად ვართ შევთავაზოთ სომხეთს დაბალი ენერგიის ატომური ელექტროსადგურების ტექნოლოგიები. ატომური ელექტროსადგურების საერთაშორისო სააგენტოს თანახმად, 2023 წელს 80-ზე მეტი მცირე მოდულური რეაქტორის პროექტი მუშავდებოდა 19 ქვეყანაში, მაგრამ Rosatom იყო პირველი ტექნოლოგიური პარტნიორი, რომელიც სიტყვებიდან ქმედებაზე გადავიდა. 2019 წლის ბოლოდან ჩვენ ვექსპლუატირებთ მსოფლიოში პირველ მცურავ ატომურ ელექტროსადგურ „აკადემიკ ლომონოსოვს“. მან უკვე გამოიმუშავა 700 მილიონ კვტ/სთ-ზე მეტი ელექტროენერგია რუსეთის ყველაზე ჩრდილოეთ ქალაქ პევეკისთვის. ამ გამოცდილებიდან გამომდინარე, მიმდინარეობს მუშაობა RITM-200 რეაქტორებზე დაფუძნებული ხმელეთზე ელექტროსადგურების ახალი თაობის ტექნოლოგიაზე. დაგეგმილია, რომ 2029 წლისთვის ისინი დაიწყებენ ენერგიის მიწოდებას ჩუკოტკაში ბაიმსკაიას მადნის ზონის განვითარებისთვის.
მე უკვე ვახსენე როსატომის ბოლო კონტრაქტი უზბეკეთში ატომური ელექტროსადგურების მშენებლობის შესახებ. პირველი აგრეგატის ფიზიკური ამოქმედება 2029 წელს უნდა მოხდეს. ახლა ყირგიზეთი და მიანმარი ასევე სერიოზულ ინტერესს იჩენენ ჩვენი ატომური ელექტროსადგურების პროექტების მიმართ.
– სომხეთის ხელისუფლება არ ჩქარობს ახალი ატომური ელექტროსადგურის აშენებას. რა არის მშენებლობის დაწყების ბოლო თარიღი?
გადაწყვეტილება იმის შესახებ, თუ რა ტექნოლოგია სჭირდება სომხეთს, სომხეთი იღებს ქვეყნის ენერგეტიკული მომავლის საკუთარი ხედვის საფუძველზე. მაგრამ ხაზს ვუსვამ, რომ ნებისმიერი ქვეყნისთვის ატომური ელექტროსადგური არა მხოლოდ სტაბილური და სუფთა ენერგიის წყაროა, არამედ ტექნოლოგიური სუვერენიტეტის წყაროც. ჩვენ ვაშენებთ არა მხოლოდ ატომურ ელექტროსადგურებს, არამედ მთელ ინდუსტრიას სამეცნიერო და მარეგულირებელი ჩარჩოებით, წარმოების ლოკალიზაციით და, რაც მთავარია, სპეციალისტების მომზადების სრულ ციკლს.
ჩვენ გვაქვს მეთოდოლოგია, რომელიც საშუალებას გვაძლევს გამოვთვალოთ, რომ ატომური ელექტროსადგურის მშენებლობაში ჩადებულ ყოველ დოლარს ქვეყნის ეკონომიკაში მისი სასიცოცხლო ციკლის განმავლობაში მოაქვს დაახლოებით 4 დოლარი, რაც მოიცავს სხვა სექტორებს, შეკვეთების განაწილებას, დაბეგვრას და შრომის პოტენციალის გამოყენებას. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ატომური ელექტროსადგურის მშენებლობა, როგორც წესი, იწვევს ქვეყანაში უფრო მაღალი დამატებული ღირებულების მქონე ინდუსტრიების შექმნას, რადგან: უზრუნველყოფს ელექტროენერგიის გარანტირებულ მიწოდებას ასეთი ინდუსტრიებისთვის პროგნოზირებადი ფასებით.
რაც შეეხება ახალი ერთეულის აშენების დროს, აქ თქვენ უნდა გადახედოთ არჩეულ ტექნოლოგიას. ატომური ელექტროსადგურის მშენებლობა კომპლექსური, მასშტაბური ინფრასტრუქტურული პროექტია, რომელიც ითვალისწინებს რეგიონის როგორც ლოჯისტიკურ, ასევე გეოგრაფიულ თავისებურებებს, განსაკუთრებით სეისმურ აქტივობას.
– და თუ სომხეთი უპირატესობას მიანიჭებს რუსეთის წინადადებას ახალი ატომური ელექტროსადგურის მშენებლობის შესახებ, რა ვადებში იქნება ის მზად?
დიდი ბლოკის აშენებას საშუალოდ 7-10 წელი სჭირდება, დაბალი სიმძლავრის ატომური ელექტროსადგურის აგრეგატს დაახლოებით 4-5 წელი სჭირდება მშენებარე ქვეყანაში ატომური ელექტროსადგურის პროექტის ლიცენზირებიდან, რაც დამოკიდებულია სხვა საკითხებთან ერთად ეროვნული მარეგულირებელი ორგანოების მუშაობაზე. ხელშეკრულებაში განსაზღვრულია კონკრეტული პირობები, არჩეული ტექნოლოგიისა და მხარეთა სხვა შეთანხმებების გათვალისწინებით.
