ერდოღანის პანთურქისტული ამბიციები: ახალი კოზირი რეგიონული გავლენისთვის და საფრთხე მშვიდობისთვის
თურქეთის პანთურქისტული პოლიტიკა, რომელსაც თანმიმდევრულად უჭერს მხარს პრეზიდენტი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი, აგრძელებს თავისი გავლენის გავრცელებას მთელს რეგიონში. აღმოსავლეთი, კავკასია და ცენტრალური აზია – აცხადებენ „რადიოლურის“ თანამოსაუბრეები რუბენ საფრასტიანი და თურქოლოგი რუბენ მელქონიანი.
ერდოღანის პანთურქისტული დისკურსი და გეგმები ასევე მძიმე გავლენას ახდენს რეგიონულ უსაფრთხოებაზე სხვადასხვა გზით, რაც გამოიხატება, კერძოდ, თურქეთ-აზერბაიჯანის სამხედრო-პოლიტიკური ალიანსის გაძლიერებით, ეკონომიკური და კულტურული კავშირების გაღრმავებით ცენტრალურ აზიასთან, ასევე. როგორც ზოგიერთი ინიციატივა მიმართულია სომხეთისა და ირანის წინააღმდეგ, თურქოლოგ რუბენ მელქონიანის თქმით, ყველაფერი, რაც სირიის ჩრდილოეთით და ალეპოში ხდება, ასევე ერდოღანის ამბიციების შედეგია.
„1920-იანი წლებიდან მოყოლებული თურქეთის პოლიტიკურ აზროვნებაშიმათ მიერ დადებული „ეროვნული შეთანხმების“ საზღვრებს მიღმა მდებარე ტერიტორიები, ასე თუ ისე იყო, მიზნად. მასში შედიოდა კვიპროსი, რომლის ნახევარი 1974 წელს დაიპყრო, მოიცავს ალეპოს, მოიცავს მოსულს, ნახიჩევანის ე.წ ზანგეზურის დერეფანს და ა.შ. ალეპო სიმბოლური სამიზნეა თურქეთისთვის, განსაკუთრებით ერდოღანისთვის. როგორც ყოფილი ოსმალეთის იმპერიის ტერიტორია, როგორც ტერიტორია, რომელიც მათი გეგმის მიხედვით უნდა ყოფილიყო თურქეთის რესპუბლიკის შემადგენლობაში. ეს არის სრულიად თურქული და ეროვნულ-ისტორიული და კონკრეტული ერდოღანის გეგმა, რომელიც ხორციელდება. მაგრამ რატომ არის ახლა მოსახერხებელი? ჯერ ერთი, მსოფლიოში არ არსებობს თამაშის წესები და შეიცვალა მსოფლიო პოლიტიკური ვაჭრობის წესები“.
ეს პროცესები განიხილება არა მხოლოდ თურქეთის, როგორც რეგიონალური ზესახელმწიფოს რესტრუქტურიზაციის საშუალებად, არამედ კონკურენტულ ფაქტორად რუსეთის, ირანის და ჩინეთის რეგიონალური პროგრამების წინააღმდეგ.
ამ მხრივ თურქოლოგი და აკადემიკოსი რუბენ საფრასტიანი ხაზს უსვამს პანთურქიზმის იდეოლოგიურ და ისტორიულ საფუძვლებს.
„ეს პანთურქისტული იდეები 100 წელია არსებობს. ახლა თურქეთისთვის ახალ მნიშვნელობას იძენს ეგრეთ წოდებული პანთურქიზმი. თურქეთს აქვს შესაძლებლობა გამოჩნდეს მსოფლიო ასპარეზზე, როგორც სახელმწიფო, რომელიც მართავს, ფაქტობრივად, ორგანიზაციას, რომლის მთლიანი შიდა პროდუქტი მსოფლიოში საკმაოდ დიდია. ეს გამომდინარეობს თურქეთის ამჟამინდელი ზოგადი საგარეო პოლიტიკური სტრატეგიიდან, რომელიც გულისხმობს თურქეთის პოზიციის დაყენებას მსოფლიოში იმაზე მაღალი, ვიდრე რეალურად არის.
ამ კონტექსტში, აღსანიშნავია ანკარას რეაქცია თურქეთის უსაფრთხოებს საბჭოს ბოლო სესიაზე ერევნისა და ბაქოს განცხადებებზე. რეჯეფ თაიფ ერდოღანის თავმჯდომარეობით თურქეთის ეროვნული უშიშროების საბჭოს სხდომის შედეგად გავრცელებულ განცხადებაში ნათქვამია:
„თურქეთი მოელის და სურს, რომ აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის მოლაპარაკებებში განვითარებულმა პოზიტიურმა მოვლენებმა სამშვიდობო ხელშეკრულების დადებამდე მიგვიყვანოს“.
განცხადებაში ნათქვამია, რომ მუდმივი მშვიდობის დამყარება რეგიონის ყველა აქტორის ინტერესებშია.
თურქეთმა უმაღლეს დონეზე რამდენჯერმე ოფიციალურად გამოაცხადა, რომ სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ გადადგამენ ნაბიჯებს სომხეთთან ურთიერთობის ნორმალიზებისთვის.
თურქოლოგი, აკადემიკოსი რუბენ საფრასტიანი მიიჩნევს, რომ სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმების შემთხვევაშიც კი, რომელსაც თურქეთი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს, თურქეთი სომხეთ-თურქული ურთიერთობების სრულ ნორმალიზებაზე არ წავა.
„შეთანხმების გაფორმების შემთხვევაში, თურქეთი გარკვეულ ნაბიჯებს გადადგამს სომხურ-თურქული ურთიერთობების ნორმალიზების კუთხით, მაგრამ, ჩემი აზრით, სრულებით არ წავა სომხურ-თურქული ურთიერთობების ნორმალიზებისკენ. ხელში რაღაცას დაიჭერს, რათა სომხეთზე ზეწოლა მოახდინოს და ამით მიაღწიოს „ზანგეზურის დერეფნის“ ექსტრატერიტორიულ სტატუსს. სომეხი ექსპერტები რუბენ საფრასტიანი და რუბენ მელქონიანი მოუწოდებენ თურქეთის პანთურქისტული პოლიტიკის შესაძლო შედეგები უფრო აქტიურად იქნას შეფასებული და საერთაშორისო პლატფორმებზე შეკავების მექანიზმები იქნას მოძიებული.
