რა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს ახლო აღმოსავლეთში არსებულ ვითარებას სამხრეთ კავკასიაზე? ამერიკული კვინსის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე კომენტარს აკეთებს
ამერიკული კვინსის ინსტიტუტის თანადამფუძნებელი და დირექტორის მოადგილე ტრიტა სპარსი ბრიუსელში „არმენპრესის“ კორესპონდენტთან ინტერვიუში შეეხო ახლო აღმოსავლეთის მოვლენების გავლენას სამხრეთ კავკასიაზე, ირანის მიერ სხვადასხვა მიმართულებით გატარებულ პოლიტიკას, ასევე აშშ-ის ინტერესებს სამხრეთ კავკასიაში და განსაკუთრებით სომხეთში.
– რა გავლენა შეიძლება იქონიოს ახლო აღმოსავლეთში ბოლო დროს განვითარებულმა მოვლენებმა სამხრეთ კავკასიაზე? როგორ უყურებს ირანი სამხრეთ კავკასიაში ცვალებად დინამიკას, განსაკუთრებით აზერბაიჯანის ქმედებებს მთიან ყარაბაღში და ისრაელთან მზარდი კავშირების გათვალისწინებით?
-აქ რამდენიმე ფაქტორია. ერთის მხრივ, ირანელებმა უდავოდ მიიღეს მნიშვნელოვანი დარტყმები და ირანის ისედაც სუსტი პოზიცია არის ერთ-ერთი მიზეზი იმისა, რის გამოც ისინი არსებითად დათმობენ სომხეთის საკითხში და მათმა გარკვეულწილად უკან დაიხიეს. რასაკვირველია, სომხეთის აზერბაიჯანის წინააღმდეგ მარცხმაც გზა გაუხსნა.
თუმცა, წინა პირობებში, რუსეთიც და ირანიც ასე რომ არ დასუსტებულიყვნენ, ვფიქრობ, შედეგი განსხვავებული იქნებოდა. ასე რომ, ერთი მხრივ, ეს უკვე ფაქტია. მეორე მხრივ, ირანელებმა უნდა გადახედონ თავიანთ სტრატეგიას ამ სიტუაციაში.
მათ დიდი ინვესტიცია ჩადეს ლიბანამდე მისასვლელად, მაშინ როცა მათთან უფრო ახლოს ტერიტორია ახლა საფრთხის ქვეშაა. გადაანაწილებენ თუ არა თავიანთ პრიორიტეტებს? შეეცდებიან ისინი კვლავ დაამტკიცონ თავიანთი პოზიციები სირიაში, თუ სანაცვლოდ გამოიყენებენ რესურსებს კავკასიაში მათი ინტერესების დაცვის უზრუნველსაყოფად?
ამას სრულიად განსხვავებული მიდგომა დასჭირდება. ირანის ჩართვა ისრაელ-პალესტინის კონფლიქტში, სავარაუდოდ მიჩნეული იქნება როგორც ყურადღების გადატანად და არა სასარგებლო ნაბიჯად. აქ არის მესამე ფაქტორიც. მიუხედავად იმისა, რომ ირან-თურქეთის ურთიერთობები ყოველთვის დაძაბულობით ხასიათდებოდა, ისინი ასევე გამოირჩეოდა უპრეცედენტო სიმწიფით. ისტორიულად, ეს არის ურთიერთობა, რომელმაც 19 ომი იხილა მარტო სეფენიდების და ოსმალეთის იმპერიას შორის. და ეს მხოლოდ ამ პერიოდში.
თუ უკან დავბრუნდებით, შეგვიძლია ვიპოვოთ მაგალითები კიროს დიდის ლაშქრობებიდან, ლიდიის დაპყრობიდან და ა.შ. ამიტომ ორივე მხარე ხვდება, რომ მეორე არის მთავარი რეგიონალური ძალა, აქ მაქსიმალისტური მიდგომა არ შეიძლება, პრაგმატულად უნდა იმოქმედო. მათ ურთიერთობა გაწყვიტეს. მათ შეუძლიათ ომონ ან იბრძოლონ სირიაში, მაგრამ სხვაგან ითანამშრომლონ. ისინი არ აძლევენ უფლებას ერთ საკითხს სრულად განსაზღვროს მათი ურთიერთობა.
მაგრამ ახლა ძალთა ბალანსის სერიოზული ცვლილებაა. ერთის მხრივ, რაც გააკეთეს აზერბაიჯანელებმა მთიან ყარაბაღში და მეორე მხრივ, რც გააკეთეს თურქებმა სირიაში. ჰაიათ თაჰრირ ალ შამს ეგონა, რომ უბრალოდ ალეპოს აღებას აპირებდნენ, მაგრამ სინამდვილეში მათ მთელი სირია მოიპოვეს.
რას ნიშნავს ეს ერდოღანის ამბიციებისთვის? როგორ აისახება ეს ირანის ხანგრძლივ შიშზე იმის შესახებ, რომ ერდოღანი ნეო-ოსმალეთია და რომ არსებობს რეალური ძალისხმევა თურქეთის პოზიციების აღსადგენად, ირანის გასაძევებლად. თუ ასეა, ეს გამოიწვევს თუ არა თურქების უფრო აგრესიულ მიდგომას კავკასიაში? და როგორ იმოქმედებს ეს დანარჩენ ორ ფაქტორზე? ირანელებს მაინც მიეცემათ ლიბანში აქტიურობის გაგრძელების საშუალება? გახდება აზერბაიჯანი უფრო აგრესიული?
ჩემი დაკვირვებით, თურქები აშკარად მხარს უჭერენ აზერბაიჯანელებს, მაგრამ აზერბაიჯანელები უფრო აგრესიულები არიან ვიდრე თურქებს სურთ.
გარდა ამისა, არის კიდევ ერთი ფაქტორი, რომელიც ართულებს სიტუაციას. აზერბაიჯანი სამხედრო თვალსაზრისით მთლიანად ისრაელზეა დამოკიდებული. ისინი უკიდურესად ახლოს არიან ისრაელთან, ხოლო თურქეთი და ისრაელი პალესტინის საკითხთან დაკავშირებით დაპირისპირებულნი არიან.
ამას დიდი მოქნილობა დასჭირდება, რათა თავიდან იქნას აცილებული დაპირისპირებები ან სულ მცირე დაძაბულობის გაზრდა.
– როგორ იმოქმედებს ეს თურქეთის მიდგომაზე?
– მე მოვისმინე პრეტენზია არა ოფიციალური პირებისგან, არამედ თურქეთის ხელისუფლებასთან დაახლოებული ადამიანებისგან, რომ აზერბაიჯანელები “ასე სულელურად ან ბავშვურად არიან პროისრაელის მომხრეები”.
მათ აქვთ გარკვეული რისხვა და შფოთვა ამის გამო.
ამ ყველაფრის შედეგად ირანელები დღეს უფრო სუსტ მდგომარეობაში არიან ვიდრე ადრე. ის ადგილები, რომლებსაც ისინი მშვიდად თვლიდნენ, ახლა გააქტიურდა.
რეგიონები, რომლებიც უსაფრთხოდ ითვლებოდა, როგორიცაა სირია, დაიკარგა.
და ბოლოს, არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი. დღეს ირანისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია შეერთებულ შტატებთან გარიგების დადება.
ეს იქნება ყველაზე დიდი პრიორიტეტი. მაგრამ საინტერესო იქნება, რა პოზიციას დაიკავებს აშშ ამ საკითხთან დაკავშირებით.
იმიტომ, რომ ამ საკითხში აშშ შეიძლება უფრო ახლოს იყოს ირანთან და სომხეთთან, ვიდრე თურქეთთან და აზერბაიჯანთან.
ამრიგად, მთელი რეგიონი მნიშვნელოვანი არასტაბილურობის მდგომარეობაშია და ამერიკულ ფაქტორს შეუძლია როგორც ახალი გამოწვევები, ასევე ახალი შესაძლებლობები.
– დიახ, აშშ ტრადიციულად ორიენტირებულია ენერგეტიკულ მარშრუტებზე და ნატოს მოკავშირეებზე, როგორიცაა თურქეთი. რა ინტერესებს ახორციელებს დღეს აშშ სამხრეთ კავკასიაში და განსაკუთრებით სომხეთის საზღვრის უსაფრთხოების საკითხში?
ვფიქრობ, ეს ბაიდენის ადმინისტრაციისგან მოდის. ეს იყო პოლიტიკური თამაში, რომელმაც მას კიდევ ერთი შესაძლებლობა მისცა, შეექმნა პრობლემები რუსეთის საზღვრებთან ახლოს, რასაც ბაიდენის ადმინისტრაცია, უკრაინის მიუხედავად, ღირებულად თვლიდა.დარწმუნებული არ ვარ, რომ ეს ტრამპისა და მისი გუნდისთვის ისეთივე ღირებული იქნება. მაგრამ სწორედ იმიტომ, რომ მათთვის ეს არ არის მნიშვნელოვანი, შეიძლება საერთოდ არ მიაქციონ ყურადღება და ძველი პოლიტიკა ინერციით გაგრძელდეს.ვფიქრობ, სიტუაცია საკმაოდ გაურკვეველია.მე არ მსმენია რაიმე კონკრეტული კომენტარი იმაზე, თუ რას აპირებს ტრამპი სომხეთთან და აზერბაიჯანთან დაკავშირებით.
– თუმცა, შეგვიძლია ნათლად განვსაზღვროთ, რა კონკრეტულ ინტერესებს ახორციელებს აშშ სამხრეთ კავკასიაში, განსაკუთრებით სომხეთის საზღვრებთან?
ჩემი აზრით, აქ სომხების სასარგებლოდ მოქმედებს ფაქტორი.ტრამპის გუნდში ბევრი ადამიანი თავს ქრისტიან ნაციონალისტად ასახელებს. არ ვიცი, კარგად ესმით თუ არა ეს რას ნიშნავს, მაგრამ ეს ნიშნავს, რომ სომხეთ-აზერბაიჯანის კონფლიქტში ქრისტიან-მაჰმადიანური ფაქტორი, რომელიც აბსოლუტურად არარელევანტური იყო ბაიდენის ადმინისტრაციისთვის, შეიძლება გახდეს საკმაოდ მნიშვნელოვანი საკითხი ტრამპის ადმინისტრაციისთვის, თუ ამას ყურადღებას მიაქცევენ.
ეს არის ერთ-ერთი თემა, სადაც ტრამპის გუნდმა ზოგჯერ გარკვეული თანმიმდევრულობა გამოიჩინა, თუმცა თანმიმდევრული მოქმედება მათთვის დამახასიათებელი არ არის. მაგრამ მე ვვარაუდობ, რომ სომხური ეროვნული კომიტეტი და სხვა სომხური ჯგუფები შეეცდებიან მაქსიმალურად გამოიყენონ ეს სიტუაცია.
ზოგიერთ საკითხზე მათ დიდი გავლენა აქვთ, ამიტომ არ გამიკვირდება, თუ რაიმე ცვლილებას დავინახავთ. თუმცა, პირველი კითხვა რჩება: იქნება თუ არა ეს მათ დღის წესრიგში პრიორიტეტული?
ბევრი ირანელი ექსპერტიც კი მიიჩნევს, რომ აზერბაიჯანის ხელისუფლების პოზიცია მკვეთრად შეიცვალა და სულაც არ არის კონსტრუქციული, განსაკუთრებით ახლო აღმოსავლეთში განვითარებული მოვლენების შემდეგ. რას ფიქრობთ ამაზე?
ვფიქრობ, ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც ირანი ახლა აზერბაიჯანთან ურთიერთობების გაუმჯობესებას ცდილობს, სწორედ ის არის, რომ სხვებს უგუნური ნაბიჯების გადადგმაში ხელი შეუშალოს.
-იმიტომ, რომ შეიძლება დაუფიქრებელი ნაბიჯები გადადგას?
-კი, აუცილებლად. ალიევის მთავრობას არც მისი მტრები და არც მეგობრები არ განიხილავენ როგორც სერიოზულ მოთამაშედ. ეს არის ის, რასაც თითქმის ყველა ეთანხმება. გარდა ამისა, ის ფაქტი, რომ ის იმდენად არის დამოკიდებული ისრაელზე და აქვს მჭიდრო ურთიერთობა ამ უკანასკნელთან, ზრდის იმის ალბათობას, რომ ისრაელი მასზე ზეწოლას მოახდენს გარკვეული ნაბიჯების გადადგმის მიზნით, ირან-ისრაელის უფრო ფართო კონფლიქტის ფარგლებში.
– კიდევ ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც პირდაპირ კავშირშია ირანთან, არის ე.წ. „ზანგეზურის დერეფნის“ საკითხი.
თქვენი აზრით, რამდენად აქვს ირანს გადაწყვეტილი სომხეთის საზღვრების ხელუხლებლად შენარჩუნება?
როგორი რეაქცია ექნება ირანს, თუ აზერბაიჯანი შეეცდება განახორციელოს „ზანგეზურის დერეფნის“ პროექტი, რომელზეც პრეზიდენტი ალიევი ხშირად საუბრობს საფრთხედ?
„ზანგეზურის დერეფანი“ ირანის წითელი ხაზია?
– ეს არ არის ჩემი ექსპერტიზის სფერო, მაგრამ ვვარაუდობ, რომ ეს არის ან წითელი ხაზი, ან რაც შეიძლება ახლოს არის წითელ ხაზთან. მე ასე ვფიქრობ, რადგან ისტორიულად ეს იყო წითელი ხაზი.დიახ, ირანი დასუსტდა, მაგრამ თუ ის უკან დაიხევს ამ პუნქტიდან, გაჩნდება შიში, რომ ბევრი სხვა რამ, რაც აქამდე არ იყო წითელი ხაზები ან თუნდაც არ განიხილებოდა შეიძლება გახდეს კითხვის საგანი.
შედეგად, უკვე ვნახეთ, რომ ირანელები იძულებულნი გახდნენ სირიიდან უკან დაეხიათ. თუ ეს ჯაჭვურ პროცესად გადაიქცევა, უკიდურესად საშიში იქნება.
სტრატეგიული უკანდახევა და გაჩერება ერთია, მაგრამ თუ ის გადაიქცევა უკონტროლო ჯაჭვურ რეაქციად, ერთდროული დანაკარგებით სხვადასხვა ფრონტზე, ირანი იძულებული იქნება სერიოზული რესურსების ფოკუსირება მოახდინოს მინიმუმ ერთი მიმართულებით სიტუაციის შემობრუნებისთვის.
