მშვიდობის გზაჯვარედინს შეუძლია სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის არსებული პრობლემების მოგვარება. ირანის სულიერი ლიდერის მრჩეველი

Region Monitor-ი წარმოგიდგენთ ექსკლუზიურ ინტერვიუს  ირანელ პროფესორთან, საერთაშორისო ურთიერთობების ანალიტიკოსთან და ირანის უზენაესი ლიდერის აპარატის მრჩეველთან, საადოლლაჰ ზარეისთან. მრჩეველთან საუბარი შეეხო როგორც სომხეთ-ირანის ურთიერთობებთან დაკავშირებულ საკითხებს, ასევე რეგიონულ და გლობალურ მოვლენებს.

Armenpress-ი ქვემოთ გთავაზობთ ინტერვიუს:

– ბატონო ზარეი, როგორ შეაფასებდით ირან-სომხეთის ურთიერთობებს ამჟამინდელ ეტაპზე? არსებობს თუ არა ურთიერთობების სტრატეგიულ დონეზე ამაღლებისა და დოკუმენტირების პერსპექტივა?

– ჩვენი რეგიონის ბევრ ხალხს აქვს გამონათქვამი: სპარსულად ვამბობთ: წარსული მომავლის სინათლეა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მომავლის სანახავად, შეხედეთ წარსულს. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ სომხეთის რესპუბლიკის ჩამოყალიბების წლებიდან მოყოლებული, ჩვენი ურთიერთობები სომხეთთან სტაბილურია. ეს ურთიერთობები არასდროს შეწყვეტილა. ამ ურთიერთობების მნიშვნელობას ყოველთვის ხაზს უსვამდნენ როგორც თეირანი, ასევე ერევანი და მათი განვითარება ყოველთვის განიხილებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ირანსა და სომხეთს შორის ურთიერთობების განვითარება ისლამურ რესპუბლიკას უფასოდ არ დაუჯდა, აზერბაიჯანის რესპუბლიკისა და აზერბაიჯანის შიიტი ხალხის მგრძნობიარე დამოკიდებულების გათვალისწინებით. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩვენ ამისთვის გადავიხადეთ. სომხეთთან ჩვენმა ურთიერთობებმა აზერბაიჯანში ირანის მიმართ ნეგატიური რეაქცია გამოიწვია, მაგრამ ჩვენ შევინარჩუნეთ და გავაგრძელეთ ეს ურთიერთობები. ამრიგად, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამ ურთიერთობების განვითარების ჰორიზონტი ღიაა. თუმცა, არსებობენ მოწინააღმდეგეები, მათ შორის დასავლეთის ქვეყნები, რომლებსაც თავიდანვე არ სურთ ირანის ურთიერთობების განვითარება რეგიონის ქვეყნებთან. დღეს ჩვენ ვიცით, რომ ისინი სომხეთზე ზეწოლას ახდენენ და ვიმედოვნებთ, რომ სომხეთის მთავრობა შეძლებს ამ ზეწოლაზე წინააღმდეგობის გაწევას, რადგან ეს ზეწოლა ასევე ეწინააღმდეგება სომხეთის ეროვნულ ინტერესებს. რაც უფრო ფართო იქნება სომხეთის კავშირები ამ რეგიონში, მით უფრო მეტი შესაძლებლობა ექნება მას განვითარებისთვის. ამავდროულად, დაუცველობაც შემცირდება, თუმცა დასავლეთის ქვეყნები, რეგიონში წინააღმდეგობების შექმნით, ცდილობენ ხელი შეუშალონ ქვეყნებს შორის ურთიერთობების განვითარებას, განსაკუთრებით კი ირანის ურთიერთობებს რეგიონის ქვეყნებთან.

– როგორც იცით, სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო შეთანხმების ტექსტი მზადაა, თუმცა აზერბაიჯანი ამ დოკუმენტის ხელმოწერაზე უარს ამბობს. არსებობს ექსპერტების მოსაზრებები, რომ ირანის წინააღმდეგ სამხედრო ოპერაციები შესაძლოა აშშ-ს, ისრაელსა და აზერბაიჯანს შორის თანამშრომლობით დაიწყოს. და არსებობს მოსაზრება, რომ აზერბაიჯანი ამ ყველაფრის გამო თავს არიდებს შეთანხმების ხელმოწერას, რადგან ირანის წინააღმდეგ შესაძლო ომის დროს, მას შეუძლია სომხეთის ტერიტორიების ოკუპაცია და ამის მაგალითი შეიძლება იყოს ე.წ. „ზანგეზურის დერეფნის“ გახსნა. როგორ აფასებთ ასეთი სცენარის ალბათობას?

– ბოლო 10 წლის განმავლობაში ჩვენ სასაცილო იდეის მომსწრენი გავხდით. ზოგი ამბობდა, რომ კავკასიაში ურთიერთობების დამყარება ირანის გარეშე, ანუ ირანის მონაწილეობის გამორიცხვით, შესაძლებელი იყო. სინამდვილეში კი, წლების განმავლობაში, ვერცერთმა მხარემ ვერ შეძლო ირანის გარეშე სათანადო ურთიერთობების დამყარება. ირანი არ ჩაერია აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის ომში. ჩვენ ომის მომხრე არ ვიყავით, ზოგიერთი რეგიონული ქვეყნისგან განსხვავებით, მაგრამ მათ არ შეეძლოთ ირანის პოზიციის იგნორირება. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩვენ არ გვაქვს არანაირი შეშფოთება ჩვენი პოზიციის შენარჩუნების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ გარე ჩარევებს შეუძლიათ პრობლემების შექმნა, მათ არ შეუძლიათ მნიშვნელოვნად შეცვალონ სიტუაცია, რადგან ჩვენ მგრძნობიარეები ვართ ამ რეგიონის მიმართ. ეს არის რეგიონი, რომელიც ოდესღაც ირანის უძველესი გეოგრაფიის ნაწილი იყო. ამ რეგიონის კულტურა დაკავშირებულია ჩვენს კულტურასთან, უსაფრთხოება – ჩვენს უსაფრთხოებასთან, ეკონომიკა – ჩვენს ეკონომიკასთან, სატრანზიტო გზები – ჩვენს ინტერესებთან. ეს ტერიტორია ერთდროულად წარმოადგენს დამაკავშირებელ რგოლს ირანსა და რუსეთს, ასევე ირანსა და ევროპას შორის. ამიტომ, ეს ურთიერთობები უნდა შენარჩუნდეს და ჩვენ გვჯერა, რომ ისინი შენარჩუნდება. ჩემი აზრით, აზერბაიჯანი აცნობიერებს, რომ არც ამერიკა და არც ისრაელი მისი მეზობლები არ არიან. მისი ერთადერთი დიდი მეზობელი ირანის ისლამური რესპუბლიკაა. ეს ისეთი რამ არ არის, რისი შეცვლაც შესაძლებელია. ეს რეალობაა. ამიტომ, ჩვენ დიდად სერიოზულად არ აღვიქვამთ ჭორებს, რომ ისრაელს ან აშშ-ს აქ მსგავსი რამის გაკეთება სურთ. საბოლოო ჯამში, რეგიონის ბედს თავად რეგიონული პროცესები განსაზღვრავს და არა ატლანტის ოკეანის მეორე მხარეს განხორციელებული პოლიტიკა. ამის მაგალითია „საუკუნის გარიგების“ წარუმატებლობა ან აბრაამის შეთანხმებების უუნარობა, შეეცვალა რეგიონის რეალობა. რეალობა ცვლის წინააღმდეგობას და არა ქაღალდზე დაწერილი გეგმები. ეს რეგიონი არც შეერთებულ შტატებს ეკუთვნის და არც ისრაელს. ეს ჩვენთვის, რეგიონის ხალხებისთვის, საერთო გეოგრაფიაა და სწორედ ჩვენი მჭიდრო ურთიერთობების საფუძველზე შეიძლება აქ უსაფრთხოების, პოლიტიკური და ეკონომიკური სისტემის ჩამოყალიბება.

– როგორ უყურებს ირანი სომხეთის „მშვიდობის გზაჯვარედინის“ ინიციატივას? იზიარებს თუ არა ირანი იმ ინიციატივის პერსპექტივებს, რომელსაც სომხეთი ხედავს და სთავაზობს რეგიონის ქვეყნებს?

– ისლამური რესპუბლიკის ლიდერმა, აიათოლა ხამენეიმ, ახალი წლისადმი მიძღვნილ სიტყვაში, ეკონომიკურ საკითხებზე საუბრისას, მაგალითად მოიყვანა „ჩრდილოეთ-სამხრეთის დერეფანი“. ეს აჩვენებს, რომ ირანის ეკონომიკური აზროვნების რეგიონისკენ ორიენტაცია ამ ქვეყნებს შორის საერთო დერეფნის იდეას ეფუძნება. ბატონი ფაშინიანის წინადადება ამ კონტექსტში დასაფასებელია და ჩვენი აზრით, მას შეუძლია მოაგვაროს ორ ქვეყანას შორის წარმოშობილი მრავალი საჭიროება და დაძაბულობა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, აზერბაიჯანის ყველა მოთხოვნა, სომხეთის ყველა მოთხოვნა, საქართველოს, ჩვენი, რუსეთის, თუნდაც თურქეთის და ევროპის მოთხოვნები შეიძლება გადაწყდეს ამ მასშტაბური დერეფნის ფარგლებში დაძაბულობის გამოწვევის გარეშე. ჩემი აზრით, ბატონი ფაშინიანის წინადადება სრულიად განხილვის ღირსია.

– რა მიმართულებით და როგორ შეიძლება წარიმართოს ირან-აშშ-ს შორის მოლაპარაკებები და შესაძლებელი იქნება თუ არა მათ შედეგად დიპლომატიური შეთანხმების მიღწევა, თუ სამხედრო დაპირისპირების შესაძლებლობა არ არის გამორიცხული?

– აშშ-მ და პირადად ტრამპმა ირანისთვის გაგზავნილ წერილში ხაზგასმით აღნიშნეს, რომ ხანგრძლივი დაძაბულობის შემდეგ საუბრის დრო დადგა. მან აღნიშნა, რომ დიალოგს შეუძლია სარგებლის მოტანა და ახალი გზის გახსნა. თუმცა, ეჭვი მეპარება, გულწრფელია თუ არა ბატონი ტრამპი ამასთან დაკავშირებით. ტრამპში გულწრფელობა არ გვინახავს: ერთ დღეს ერთს ამბობს, მეორე დღეს კი პირიქით აკეთებს. მაგალითად, ამ მეგობრულ წერილთან ერთად, მან ერთდროულად სანქციები დაუწესა  ახალ კომპანიებს. ეს გულწრფელობის ნაკლებობაზე მეტყველებს. თუმცა, ტრამპის წერილში ერთი მნიშვნელოვანი რამ იყო: მან აღიარა, რომ კონფლიქტმა ვერ გადაჭრა აშშ-ის პრობლემა ირანთან და აშშ-ს არ შეუძლია თავისი პრობლემების სამხედრო გზით გადაჭრა. საბოლოო ჯამში, დიალოგი უნდა იყოს. თუმცა, ტრამპის თქმით, ეს დიალოგი მხოლოდ აშშ-ის ინტერესებს უნდა ემსახურებოდეს. ამასობაში, ჩვენი აზრით, დიალოგი უნდა ეფუძნებოდეს ორივე ქვეყნის ინტერესებს და უფრო ფართო საერთაშორისო ჩარჩოებსაც კი. ორი სახელმწიფო უნდა დასხდნენ და საერთაშორისო სამართლის საფუძველზე განიხილონ თავიანთი საკითხები. ჩვენი აზრით, ეს სრულიად შესაძლებელია, რადგან არსებობს მკაფიო წესები: საერთაშორისო სამართალი, დამოუკიდებლობის პატივისცემა, ბირთვული ენერგიის უფლება, ძლიერი არმიის ყოლის უფლება და რეგიონული თავისუფალი ვაჭრობის განხორციელების უფლება. აშშ ამბობს, დაივიწყეთ ეს ყველაფერი და მიიღეთ მათ მიერ შემოთავაზებული ახალი წესრიგი. მაგრამ ეს შეუძლებელია, რადგან ეს არღვევს საერთაშორისო წესებს და ყველას ზიანს აყენებს. თუ წესები ერთ ადგილას ირღვევა, შესაძლებელია, რომ ისინი სხვა ადგილებშიც დაირღვეს. ამიტომ, თუ კითხვა ასეთია: შესაძლებელია თუ არა აშშ-სა და ირანს შორის არსებული პრობლემების მოგვარება საერთაშორისო სამართლის ფარგლებში, პასუხი დადებითია. მაგრამ თუ კითხვა ასეთია: დათმობს თუ არა ირანი თავის უფლებებს შეერთებულ შტატებთან მშვიდობიანი ურთიერთობების გულისთვის, პასუხი არის არა. ეს 46 წელია არ მომხდარა და დაძაბულობა ყოველთვის იყო, თუმცა ეს აშშ-ის მხრიდან ხდება. ირანს არასდროს დაუწყია ეს დაძაბულობა, ჩვენ არ დავმუქრებივართ აშშ-ს და თუ დარტყმაზე ვუპასუხეთ, ეს იყო პასუხი და არა ინიციატივა.

– ბატონო ზარეი, როგორია ირანის პოზიცია სამხრეთ კავკასიაში გარე აქტორების, განსაკუთრებით თურქეთისა და რუსეთის გავლენის ზრდასთან დაკავშირებით?

– ნახეთ, ჩვენ გვჯერა, რომ თურქეთი რეგიონის ერთ-ერთი ქვეყანაა, რომელსაც აქვს ინტერესები, კავშირები და უფლებები. ეს მისაღებია. თურქეთისთვის კავკასიაში აქტიური როლის შესრულება დასაშვებია, ისევე როგორც რუსეთსაც აქვს ასეთი როლი. იგივე შეიძლება ეხებოდეს სხვა ქვეყნებსაც, მათ შორის ირანს, სომხეთს, აზერბაიჯანსა და საქართველოს. თუმცა, ამჟამად, თურქეთი და პირადად ბატონი ერდოღანი სამხრეთ კავკასიაში კონფლიქტს ესკალაციას უწევენ. ეს ლოგიკური არ არის. საქმე თურქეთის ეროვნულ ინტერესებსა თუ უსაფრთხოებას არ ეხება, არამედ ქაოტურ იდეოლოგიას ეხება, რომელიც კავკასიაში ვრცელდება. და ეს იდეოლოგია საბოლოო ჯამში თავად თურქეთს აზიანებს, რადგან კონფლიქტის პირობებში თურქეთს არ შეუძლია თავისი პოლიტიკის წინ წაწევა. ეს ასევე დანაკარგია რეგიონის დანარჩენი ქვეყნებისთვის. ეს ისეთი რამ არ არის, რისი იგნორირებაც შეიძლება.

– როგორ აფასებს ირანი აზერბაიჯანთან ურთიერთობების ამჟამინდელ მდგომარეობას, განსაკუთრებით ბოლო დროს დაძაბულობის შემდეგ?

– ნახეთ, ჩვენ, როგორც ირანის ისლამურ რესპუბლიკას, ძალიან ბუნებრივი, მჭიდრო და ისტორიული ურთიერთობები გვაქვს აზერბაიჯანის ხალხთან, ტერიტორიასთან, უსაფრთხოებასთან და ინტერესებთან. ირანი ყოველთვის ასრულებდა თავის მეგობრულ ვალდებულებებს აზერბაიჯანის მიმართ. თქვენ იცით, რომ ეს რეგიონი ირანს არც ისე დიდი ხნის წინ გამოეყო. ორ საუკუნეზე ნაკლები ხნის წინ. ბოლო 35 წლის განმავლობაში, სახელმწიფოების გაჩენისა და განვითარების პარალელურად, ხან ძლიერების, ხან სუსტობის პარალელურად, ირანს არასდროს წაუყენებია პრეტენზიები აზერბაიჯანის, სომხეთის ან საქართველოს წინააღმდეგ, თუნდაც ერთი სოფლის ან მდინარის გამო. და თქვენ იცით, რას აკეთებს თურქეთი: ის იპყრობს ტერიტორიებს სირიაში, მან დაიპყრო ბაშიკა ერაყში და ცდილობს თავისი პოზიციების გაფართოებას, მაგრამ ირანმა არასდროს მიმართა არა მხოლოდ ამ ტერიტორიას, არამედ ბაჰრეინსაც კი, რომელიც 50 წლის განმავლობაში კონფლიქტის საგანი იყო. მემარჯვენეები ირანს გამოეყო, არანაირი მოთხოვნა არ წაუყენებიათ. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩვენი პოზიცია ნათელია. ჩვენ არ ვისწრაფვით არასტაბილურობის ან ტერიტორიული ექსპანსიისკენ, ჩვენ თანამშრომლობისა და ძმობის მომხრე ვართ. ასევე არიან ადამიანები, რომლებსაც არ სურთ ამ ძმობის დანახვა, რადგან ეს უცხოელების შეღწევის ბარიერია. ჩვენ გვჯერა, რომ კავკასიაში ანტიირანულ მოძრაობებს უცხოური – ამერიკული, ისრაელური და სხვა წყაროები აქვთ. ჩვენ საერთოდ არ გვაქვს არანაირი ტერიტორიული, სასაზღვრო ან სხვა სახის პრეტენზიები აზერბაიჯანის მიმართ. მაშ, რატომ უნდა იყოს აქ არასტაბილურობა? ეს ჩვენს ინტერესებში არ შედის. თუმცა არსებობენ ადამიანები, რომლებიც აზვიადებენ რეალობას და არასწორი ინტერპრეტაციებით აწვდიან მას, მაგალითად, აზერბაიჯანულ საზოგადოებას. თუმცა, ეს პოლიტიკა შედეგს არ გამოიღებს. რეგიონის გეოგრაფიული რეალობა არ იცვლება: ირანსა და აზერბაიჯანს, სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მეზობლობა უცვლელია. გარე ჩარევებმა შეიძლება მხოლოდ დროებითი რყევები გამოიწვიოს, მაგრამ არ შეიძლება მთელი რეგიონული სისტემის განსაზღვრა.