„ისტორიულად“ კვალიფიცირებული ვიზიტის სქოლიოებში: რა იყო ფაშინიან-ერდოღანის შეხვედრის თემა?

პრემიერ-მინისტრი ნიკოლ ფაშინიანი 20 ივნისს თურქეთს ეწვია. მისი შეხვედრა ამ ქვეყნის პრეზიდენტ ერდოღანთან, როგორც ექსპერტთა წრეების, ასევე მრავალი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოღვაწის მიერ, სომხეთში ისტორიულ და გადამწყვეტ მოვლენად შეფასდა. სტამბოლში ერდოღანთან კერძო შეხვედრამდე, პრემიერ-მინისტრი ფაშინიანი ადგილობრივი სომხური თემის წარმომადგენლებს შეხვდა და განაცხადა, რომ თურქეთის პრეზიდენტთან შეხვედრისგან გადაჭარბებული მოლოდინები არ უნდა გვქონდეს.

მისი თქმით, სომხურ-თურქული ურთიერთობები ახლა საწყის ეტაპზეა და შეხვედრა მნიშვნელოვნად უნდა იქნას განხილული თურქეთთან მესამე ქვეყნების შუამავლობის გარეშე კომუნიკაციისა და ურთიერთკონსტრუქციული ურთიერთობების დამყარების კონტექსტში. მიუხედავად იმისა, რომ მხარეები შეხვედრას ერთობლივი განცხადების ნაცვლად ცალკე და ზოგადი ფორმულირებებით მოიხსენიებდნენ, პოლიტოლოგები უკვე აანალიზებენ მათ სქოლიოებს.

სომხეთის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრი ნიკოლ ფაშინიანი ჯერ არ იყო თურქეთში ჩასული, როდესაც ზოგიერთმა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურმა ფიგურამ მისი ვიზიტი უკვე „ისტორიულად“ მიიჩნია. პრემიერ-მინისტრი თურქეთს თავისი ვადის განმავლობაში პირველად ეწვია, ამ ქვეყნის პრეზიდენტის, ერდოღანის მოწვევით. შეხვედრამდე მხარეებმა ვიზიტის დღის წესრიგი არ გაამხილეს. სომხეთისა და თურქეთის ლიდერების შეხვედრა არა ერთობლივი პრესკონფერენციით, არამედ პრესისთვის ცალკეული განცხადებებით დასრულდა.

სომხეთის მთავრობის ცნობით, შეხვედრაზე განხილული იყო სომხეთ-თურქეთის ურთიერთობების ნორმალიზების პროცესი, რეგიონული მოვლენები, სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო პროცესი და სომხეთის მთავრობის „მშვიდობის გზაჯვარედინის“ პროექტი. პრემიერ-მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანმა თურქეთში სომხური თემის წარმომადგენლებთან შეხვედრისას ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მისი ვიზიტისგან გადაჭარბებული მოლოდინები არ უნდა გვქონდეს:

„ის ფაქტი, რომ ვიზიტი შედგა, ეს  უკვე ისტორიულია. სხვათა შორის, 2 წლის წინ ასეთი ვიზიტი გაზვიადებულ მოლოდინად ჩაითვლებოდა. შესაძლოა, ერთი წლის წინ, შესაძლოა, 6 თვის წინაც კი, გაზვიადებულ მოლოდინად ჩაითვლებოდა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ეს მოლოდინი უკვე ახდა და მე წარმომიდგენია, რომ ამ ვიზიტმა უნდა უზრუნველყოს სახელმწიფოთაშორისი დიალოგის შემდგომი ნორმალური მიმდინარეობა და ეს ჩვენი დამოკიდებულებაა. რა თქმა უნდა, ასევე მინდა ვთქვა, რომ მადლობას ვუხდი თურქეთის პრეზიდენტს ამ მოწვევისთვის და ასევე ვაპირებ მის მოწვევას ერევანში გასამართ ევროპის პოლიტიკური თანამეგობრობის სამიტში მონაწილეობისთვის. ის, სხვათა შორის, ერევანში გაიმართება თურქეთის მხარდაჭერითაც“.

პრემიერ-მინისტრის თქმით, ბოლო წლებში სომხურ-თურქულ ურთიერთობებში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წინსვლა არის ის, რომ მხარეები ურთიერთობენ არა მესამე ქვეყნების შუამავლობით, არამედ პირდაპირი კომუნიკაციით. პრემიერ-მინისტრი ასევე ხაზს უსვამს ერდოღანის ერევანში მომავალ გაზაფხულზე მოწვევის მნიშვნელობას ამ კონტექსტში. მისი თქმით, თურქეთის პრეზიდენტთან შეხვედრა, უპირველეს ყოვლისა, კარგი შესაძლებლობაა ამ ქვეყნისთვის, რათა მკაფიო წარმოდგენა შეექმნას სომხეთის პოზიციაზე რეგიონში გრძელვადიანი და სტაბილური მშვიდობის დამყარების საკითხში. ამ კონტექსტში, პრემიერ-მინისტრი ხაზს უსვამს სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო შეთანხმებისა და „მშვიდობის გზაჯვარედინის“ თურქეთის ლიდერისთვის პირადად წარდგენის მნიშვნელობას.

„ჩვენ არ გვსურს რეგიონში გამყოფი ხაზების გაღრმავება, პირიქით, გვსურს რეგიონში სტაბილურობისა და ხანგრძლივი მშვიდობის დამყარება. ამ კონტექსტში, დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებ თურქეთთან ჩვენს დიალოგს. მნიშვნელოვნად მიმაჩნია, რომ მექნება შესაძლებლობა, პირადად გავუზიარო თურქეთის პრეზიდენტს ჩვენი მიდგომები სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო შეთანხმებისა და სამშვიდობო დღის წესრიგის შემდგომი განვითარების მიმართ“.

პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანის თქმით, თურქეთ-სომხეთის ურთიერთობების  აშენება ამჟამად ნულიდან იწყება.

„როგორც 90-იანი წლების დასაწყისში, ასევე მოგვიანებით 2000-იან წლებში, ასევე იყო ცნობილი დიპლომატიური მცდელობები ურთიერთობების გარკვეული რეგულირების მიზნით, მაგრამ მაინც, რადგან, ფაქტობრივად, მათ შემდგომი განვითარება არ ჰქონიათ, ჩვენ დაახლოებით 2022 წელსაც და ახლაც, თუ გავითვალისწინებთ, რომ არ გვაქვს დამყარებული დიპლომატიური ურთიერთობები, ჩვენი საზღვრები ღია არ არის  და ა.შ., ფაქტობრივად, ჩვენ საშუალო, ნულოვან წერტილში ან საწყის დიაპაზონში ვართ“.

ოფიციალური ანკარის ცნობით, პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანთან შეხვედრისას ერდოღანმა განაცხადა, რომ თურქეთი გააგრძელებს მხარდაჭერას სომხეთის ყველა ძალისხმევის მიმართ რეგიონში მშვიდობის მისაღწევად. ანგარიშის თანახმად, თურქეთის პრეზიდენტმა განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა იმ ფაქტზე, რომ რეგიონში დაძაბულობის პირობებში, აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის სამშვიდობო მოლაპარაკებები სულ უფრო მნიშვნელოვანი და გადამწყვეტი ხდება. პოლიტოლოგი ჰაკობ ბადალიანი ,,რადიოლურ“-თან ინტერვიუში აღნიშნავს, რომ მხარეებმა ინტრიგა შეინარჩუნეს და უფრო ზოგადი ფორმულირებებით გაავრცელეს შეტყობინებები:

„ეს ძირითადად სტანდარტული ფორმულირებები იყო, რაც დამახასიათებელია ბოლო 3 წლის განმავლობაში ამ სომხურ-თურქული კონტაქტებისა და პროცესებისთვის. რა დგას ამ ფორმულირებების უკან – ეს, რა თქმა უნდა, ინტრიგაა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, რა საუბარი შედგა და იყო თუ არა რაიმე ზეპირი შეთანხმება?“ იყო თუ არა გაჟონვა. ჯერჯერობით გაჟონვა არ ყოფილა, მაგრამ დროთა განმავლობაში, ვფიქრობ, რომ ასე თუ ისე, ეს შინაარსი გამოვა, თუ რაიმე ასეთი შინაარსი არსებობდა“.

პოლიტოლოგის თქმით, თურქეთი ღიად უკავშირებს სომხურ-თურქული ურთიერთობების ნორმალიზებას აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის ურთიერთობებს და სამშვიდობო ხელშეკრულების პროცესს. პოლიტოლოგის თქმით, შემთხვევითი არ არის, რომ პრემიერ-მინისტრის ვიზიტამდე რამდენიმე დღით ადრე ერდოღანმა ბუდაპეშტში თურქულენოვანი სახელმწიფოების სამიტზე კვლავ ისაუბრა ე.წ. „ზანგეზურის დერეფნის“ შესახებ.

„რამდენიმე დღის წინ თურქეთის პრეზიდენტმა ბუდაპეშტში განაცხადა, რომ ე.წ. „ზანგეზურის დერეფანი“ მათთვის სტრატეგიული პრიორიტეტია თურქულ სამყაროსთან დაკავშირების თვალსაზრისით და თურქულენოვან სახელმწიფოებს მოუწოდა უფრო აქტიურად მონაწილეობისკენ ამ დერეფნის ფორმირებაში. თუ რამდენიმე დღეში სტამბოლში სომხეთის პრემიერ-მინისტრთან შეხვედრა იმართება, ეჭვგარეშეა, რომ ე.წ. „ზანგეზურის დერეფნის“ საკითხი ამ შეხვედრაზე თურქეთისთვის დღის წესრიგის მთავარი საკითხი იქნებოდა.“

ასევე აღსანიშნავია, რომ პრემიერ-მინისტრის ვიზიტამდე ერთი დღით ადრე, აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ალიევი თურქეთში იმყოფებოდა, ხაზგასმით აღნიშნავს ბადალიანი.

„ეჭვგარეშეა, რომ ერდოღანმა ამ თემებზე ალიევთან ნიკოლ ფაშინიანთან შეხვედრამდე ერთი დღით ადრეც ისაუბრა. და ბუნებრივია, აზერბაიჯანი შეეცდება უზრუნველყოს, რომ მისი ინტერესები წარმოდგენილი იყოს ფაშინიან-ერდოღანის შეხვედრაზე“.

პოლიტოლოგი აღნიშნავს, რომ ფაშინიანის თურქეთში ვიზიტი ისრაელ-ირანის კონფლიქტის ესკალაციამდე ადრე იყო დაგეგმილი. თუმცა, ის მიიჩნევს, რომ სომხეთისა და თურქეთის ლიდერებმა ამ კონტექსტში რეგიონული უსაფრთხოების საკითხებიც განიხილეს.

„ეჭვგარეშეა, რომ სომხურ-თურქული კონფლიქტის მოგვარების ნებისმიერი პერსპექტივა და, ზოგადად, თურქეთის როლი კავკასიაში დამოკიდებული იქნება ირანის საკითხის ასე თუ ისე გადაწყვეტაზე. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, თურქეთის საკითხი თავისი პოტენციალითა და გეოპოლიტიკური, ასე ვთქვათ, შინაარსით ჩამორჩება ირანის საკითხს და რადგან ირანის საკითხში ვხედავთ მოვლენების ასეთ განვითარებას, რომელსაც, როგორც ჩანს, გარღვევის მნიშვნელობა ექნება და შეიძლება საკვანძო შედეგები მოჰყვეს, სომხურ-თურქული საკითხი მის ჩრდილში იქნება. ამავდროულად, რა თქმა უნდა, ეჭვგარეშეა, რომ თურქეთის როლი კავკასიაში გაიზარდა“.

პრემიერ-მინისტრი ნიკოლ ფაშინიანი თურქეთიდან იმავე დღეს, საღამოს დაბრუნდა. ერდოღანთან შეხვედრამდე მან ასევე ისაუბრა მთავრობის „მშვიდობის გზაჯვარედინის“ პროგრამასა და რეგიონის ბლოკადის მოხსნაზე. პრემიერ-მინისტრმა გამორიცხა, რომ ეს პროგრამა ჩავარდებოდა და ამტკიცებდა, რომ ეს ასევე გამომდინარეობს თურქეთის ეკონომიკური და სავაჭრო ინტერესებიდან.