ტრამპი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის კონფლიქტს დასრულებულად მიიჩნევს. Forbes-მა სცადა გამოეთვალა 43 კმ-იანი გზის ღირებულება, რომელიც სომხეთის ტერიტორიაზე გაივლის
აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა კვლავ ისაუბრა სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მოახლოებულ მშვიდობაზე. ის ამ კონფლიქტს დასრულებულად მიიჩნევს და თვლის, რომ მას შეუძლია თავისი საგარეო დიპლომატიური წარმატებები დაამატოს. სომხური მხარე კი კვლავ საუბრობს სამშვიდობო ხელშეკრულების პარაფირების იდეაზე.
სხვათა შორის, ამერიკულმა ჟურნალმა „Forbes“-მა გააანალიზა და სცადა გაეგო, რა შეიძლება დაუჯდეს სიუნიუქში გამავალი 43 კმ-იანი გზის ექსპლუატაციაში გაშვება საერთაშორისო „მსხვილ“ მოთამაშეებს, თუ ამერიკული მხარის მიერ შემოთავაზებული უახლესი სცენარი განხორციელდება.
აშშ-ის პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი თვლის, რომ მას შეუძლია სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მოლაპარაკებების საბოლოო ეტაპის სიგნალი მისცეს.
რესპუბლიკელ სენატორებთან სადილის დროს, თეთრი სახლის ხელმძღვანელმა, აშშ-ის საგარეო პოლიტიკის წარმატებების წარდგენისა და საკუთარი შეფასებით, მისი პრეზიდენტობის დროს საგარეო დიპლომატიური წარმატებების ჩამოთვლისას, ასევე მოკლედ და ზედაპირულად შეეხო სომხეთ-აზერბაიჯანის ურთიერთობებს. ტრამპი თვლის, რომ სომხეთსა და აზერბაიჯანში სასწაული მოხდა. მან გამოაცხადა, რომ სამშვიდობო ხელშეკრულების ხელმოწერის სამუშაოები თითქმის დასრულებულია.
ამ საკითხთან დაკავშირებით სომხეთის მთავრობაში, ოპოზიციასა და ექსპერტთა წრეებში ჯერ კიდევ არსებობს აზრთა სხვადასხვაობა. 16 ივლისს გამართულ პრესკონფერენციაზე სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა შეთანხმების შესაძლო პარაფირებაზე ისაუბრა.
„დიახ, ასეთი იდეაც არსებობს. ჩვენ დავიწყეთ კონსულტაციები: როგორ წავიდეთ წინ, როგორი შეიძლება იყოს შესაძლო გზამკვლევი და პარაფირების იდეა განსახილველი „მენიუს“ ერთ-ერთი ვარიანტია, რომელიც თავისთავად ერთადერთი არ არის. ეს შეიძლება მისაღები იყოს გარკვეულ პირობებში, რეალისტური გარკვეულ პირობებში, არც ისე რეალისტური გარკვეულ პირობებში“.
სამთავრობათაშორისო დოკუმენტის პარაფირება კონკრეტულ დიპლომატიურ შესაძლებლობებს გულისხმობს, ამბობს უსაფრთხოების პოლიტიკის კვლევის ცენტრის ხელმძღვანელი, პოლიტოლოგი არეგ კოჩინიანი.
„პარაფირების დროს ფიქსირდება, რომ პარაფირებული შეთანხმება ცვლილებას არ ექვემდებარება. ამ ეტაპზე, არსებითად, გვაქვს ზეპირი განცხადება, რომ ტექსტი შეთანხმებულია. ეს ხელმოწერა უკვე გარკვეული იურიდიული კატეგორიაა, რომ ტექსტი შეთანხმებულია. თეორიულად, ეს ასევე ნიშნავს, რომ ტექსტი შეიძლება გამოქვეყნდეს“.
თუმცა, პოლიტოლოგი ცალკე განიხილავს პრემიერ-მინისტრის მიერ დოკუმენტის პარაფირების საკითხში გამოკვეთილ „თუ“-ებს და ვარაუდობს, რომ სომხური მხარის „თუ“ პარაფირებისთვის უსაფრთხოებისა და სასაზღვრო კონტროლის მექანიზმების შექმნას უკავშირდება. რაც შეეხება აზერბაიჯანული მხარის „თუ“-ებს, ეს შეიძლება იყოს ეუთოს მინსკის ჯგუფის დაშლის პირობა.
სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო ხელშეკრულების პარაფირების გარდა, ახალი იმპულსი შეიძინა სიუნიკის გზის გახსნისა და კომუნიკაციების განბლოკვის შესახებ დისკუსიებმა. ამერიკულმა ჟურნალმა Forbes-ი ამ საკითხს ცალკე სტატიაში შეეხო, სადაც როგორც სცენარებზე, ასევე შესაძლო რისკებზე ისაუბრა, მათ შორის იმ რისკებზე, რომლებიც ამ გზასთან დაკავშირებულმა განზრახვებმა შესაძლოა რეგიონში ახალი ცივი ომი გამოიწვიოს.
Forbes-ში გამოქვეყნებული სტატიის ავტორმა, თურქეთში დაბადებულმა გიუნეი ილდიზმა, რომელიც ასევე ენერგეტიკის ექსპერტია და ამჟამად კემბრიჯის დოქტორის ხარისხს იღებს, სტატიას ასეთი სათაური მოარგო: „ამერიკის მაღალი ფსონები ზანგეზურზე: როგორ შეუძლია აშშ-ს ხელმძღვანელობით მოქმედ კორიდორს ევროპის ენერგეტიკული ხარჯების შემცირება და რუსეთისთვის წინააღმდეგობის გაწევა“. ავტორი ცივი ომის პროვოცირების იდეას პირველივე აბზაცში განიხილავს და წერს:
„მსოფლიოში, რომელიც გლობალური დაძაბულობის ესკალაციის ფონზე არარუსული ენერგიისთვის იბრძვის, შეიძლება თუ არა სომხეთის მიწის 43 კილომეტრიანი მონაკვეთი გახდეს ამერიკის მთავარი დარტყმა მოსკოვისა და თეირანის წინააღმდეგ? აშშ-ს თამამი მცდელობა, ზანგეზურის დერეფნის საუკუნით იჯარით აღების შესახებ, შეიძლება წლიური სავაჭრო ნაკადების 50-100 მილიარდი დოლარის ოდენობის გარანტიას იძლეოდეს, მაგრამ შეიძლება კავკასიაში ცივი ომის ახალი წერტილი შექმნას“.
გზის პოლიტიკური კონტექსტი არავისთვისაა საიდუმლო და სომეხი ანალიტიკოსები რეგულარულად საუბრობენ ამაზე. „რადიოლურისთვის“ მიცემულ ინტერვიუში პოლიტიკური კომენტატორი ჰაკობ ბადალიანი აღნიშნავს:
„ამ საკითხში არსებობს არაერთი გეოპოლიტიკური „დაინტერესებული“ ცენტრი, ურთიერთგამომრიცხავი მიდგომებით და ყველას აქვს უნარი, ან წინ წაწიოს ერთმანეთის მიდგომები, ან შეაფერხოს ერთმანეთი. ნამდვილად რთულია იმის თქმა, თუ რამდენად არის შესაძლებელი რაიმე თვალსაჩინო შეთანხმება ამ პირობებში. ერევნისთვის, ჩემი აზრით, პრობლემა შემდეგშია: „გზების საკითხში გეოპოლიტიკური გაგებით არსებული რთული და წინააღმდეგობრივი სიტუაციის გათვალისწინებით, არ უნდა დავუშვათ აქ ჩიხის გაღრმავება, რადგან თუ ჩიხი გაღრმავდება, ეჭვგარეშეა, რომ დაგროვდება მუხტები, რაც გაზრდის სამხედრო ესკალაციის რისკებს. ერთი მხრივ, არ უნდა დავუშვათ ჩიხის გაღრმავება, უნდა განვათავსოთ თავი კონსტრუქტივიზმის ლოგიკაში და, მეორე მხრივ, რა თქმა უნდა, მაქსიმალურად უნდა დავიცვათ სომხეთის ინტერესები, ანუ არ უნდა დავუშვათ რაიმე ცალმხრივი დათმობა“.
თავად ფაშინიანმა დაადასტურა სომხეთის სურვილი და მისწრაფება, ყველა გაგებით გახდეს სატრანზიტო ქვეყანა რეგიონში. გარდა იმ გათვლებისა, თუ რა სარგებელი შეიძლება მოუტანოს ამას სომხეთს, Forbes-ის სტატიაში წარმოდგენილია სხვა გათვლებიც.
წარმოდგენილი გათვლების თანახმად, რომელიც ეფუძნება World Estimate-ს, 2027 წლისთვის კორიდორს ან, როგორც მას სომხური მხარე უწოდებს, გზას შეუძლია წლიური ვაჭრობის მოცულობა 50-100 მილიარდ დოლარამდე გაზარდოს ლოჯისტიკის მნიშვნელოვანი გაუმჯობესების გამო. Bloomberg-ის 2025 წლის მაისის მონაცემები აჩვენებს, რომ ამ მარშრუტს შეუძლია ევროპასა და აზიას შორის ტრანზიტის დრო 12-15 დღით შეამციროს არსებულ მარშრუტებთან შედარებით.
გზის ამოქმედების შემთხვევაში ინვესტიციის ანაზღაურება დამაჯერებლად გამოიყურება, წერს Forbes და აგრძელებს: Caspian Policy Center ინფრასტრუქტურის ხარჯებს 5-10 წლის განმავლობაში 3-5 მილიარდ დოლარად აფასებს, ხოლო Oxford Economics-ის მოდელები ლოჯისტიკაში წლიურ 20-30 მილიარდი დოლარის დაზოგვას პროგნოზირებენ.
სტატიის თანახმად, მთავარი პრობლემა „შეურიგებელი“ პოზიციებია: აზერბაიჯანი მოითხოვს კონტროლის გარეშე კორიდორს, ხოლო სომხეთი კატეგორიულად უარს ამბობს სუვერენიტეტის დათმობაზე. ჟურნალი აშშ-ის წინადადებას ე.წ. „იჯარის“ შესახებ აფასებს, როგორც შემოქმედებით მცდელობას, გამოიყენოს კორპორაციულ-სამართლებრივი ჩარჩოები ამ ჩიხიდან გამოსასვლელად, ბაქოს უსაფრთხოების გარანტიების შეთავაზებით და ერევანს სუვერენიტეტის შენარჩუნების საშუალებით.
Forbes-ის მიმომხილველი ასევე არ ივიწყებს კრიტიკას და ციტირებს გაფრთხილებებს გრძელვადიანი ნეგატიური შედეგების შესაძლო რისკის შესახებ.
გაანგარიშება ასეთია: ირანი სატრანზიტო როლის 20-30%-ის დაკარგვის პერსპექტივის წინაშე აღმოჩნდება, რამაც შეიძლება გავლენა მოახდინოს მის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან სავაჭრო მარშრუტებზე. შესაძლებელია რუსეთმა ათწლეულის განმავლობაში 10-20 მილიარდი დოლარის შემოსავალი დაკარგოს და შეუმცირდეს ევროპის ენერგეტიკულ ბაზრებზე გავლენა 10-15%-ით.
ამავდროულად, ჩინეთი ვარაუდობს, რომ სატრანსპორტო კავშირის გაუმჯობესებით 2030 წლისთვის „ერთი სარტყელი, ერთი გზა“ ინიციატივის ეფექტურობას 20-30 მილიარდი დოლარით გაზრდის. თუმცა, პეკინმა ეს სარგებელი ჩინეთის მიერ კონტროლირებად მარშრუტებზე დამოკიდებულების შემცირების რისკთან უნდა დააბალანსოს. დერეფანმა შეიძლება თურქეთი თურქულენოვანი სახელმწიფოებისთვის ენერგეტიკულ ცენტრად აქციოს, რაც შეიძლება ნიშნავდეს, რომ ქვეყანას 2030 წლისთვის ტრანზიტიდან წელიწადში 10-15 მილიარდი დოლარის გამომუშავება შეეძლება.
ნებისმიერ შემთხვევაში, წარმატება დამოკიდებულია იმაზე, შეძლებს თუ არა ამერიკული დიპლომატიური ინოვაციები მსოფლიო წესრიგის შეცვლას, აჯამებს ჟურნალი Forbes-ი.
