სომხეთის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრის პრესმდივანმა, ნაზელი ბაღდასარიანმა Armenpress-ის თხოვნით კომენტარი გააკეთა აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ბოლო განცხადებებზე.
– ქალბატონო ბაღდასარიან, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა საერთაშორისო მედიაფორუმის ფარგლებში, განავითარა „ზანგეზურის კორიდორის“ თემა და განაცხადა, რომ „აზერბაიჯანული ტვირთები და აზერბაიჯანის მოქალაქეები არ უნდა შეხვდნენ სომხეთის სასაზღვრო სამსახურს ან ვინმეს სხვას“, და რომ ამ კავშირს აზერბაიჯანის მხარე განიხილავს როგორც შეუფერხებელ და უსაფრთხო კავშირს აზერბაიჯანის ტერიტორიებს შორის. მისი თქმით, ეს საკითხი ასევე განხილული იქნა აბუ დაბიში სომხეთის პრემიერ–მინისტრთან შეხვედრისას. მან ასევე დასძინა, რომ მათ ტერიტორიაზე არ იქნება „ოპერატორი, ტერიტორიის იჯარა ან ქირაობა“. როგორ შეაფასებთ მის განცხადებას? რა არის სომხეთის პოზიცია ამ საკითხზე?
– სომხეთის რესპუბლიას არავისთან არასოდეს არ განუხილავს, არ იხილავს და არც განიხილავს აზერბაიჯანის პრეზიდენტის მიერ ნახსენებ ტერმინოლოგიასა და მისგან გამომდინარე ლოგიკას. სომხეთის რესპუბლიკა აზერბაიჯანთან და სხვა საერთაშორისო პარტნიორებთან განიხილავს „მშვიდობის გზაჯვარედინის“ პროექტს. სომხეთის რესპუბლიკა ასევე ელის, რომ აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიით შესაძლებელი იქნება სატრანსპორტო კავშირის განბლოკვა სომხეთის რესპუბლიკის სიუნიქის ოლქსა და დანარჩენ სომხეთს შორის, ასევე მესამე ქვეყნებთან. თავის მხრივ, სომხეთის რესპუბლიკა მზადაა უზრუნველყოს სატრანსპორტო კავშირი თავისი ტერიტორიის გავლით აზერბაიჯანის დასავლეთ რეგიონებსა და ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკას შორის, ასევე აზერბაიჯანიდან მესამე ქვეყნებთან. ეს ყველაფერი უნდა განხორციელდეს ორივე ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის, სუვერენიტეტის, იურისდიქციის სრული პატივისცემისა და ურთიერთობის პრინციპის საფუძველზე. მიმდინარე წლის 10 ივლისს აბუ დაბიში და არც მანამდე ან შემდეგ სომხეთის რესპუბლიკას სხვა ვარიანტი არ განუხილავს. აზერბაიჯანის პრეზიდენტის განცხადება, რომ აზერბაიჯანის მოქალაქეები არ უნდა შეხვდნენ სომხეთის სასაზღვრო სამსახურს, სცილდება მიმდინარე დისკუსიების ლოგიკას. ეს, ფაქტობრივად, სომხეთის რესპუბლიკის მიმართ ფარული ტერიტორიული პრეტენზიაა, რაც მიუღებელია და ეწინააღმდეგება აქამდე გამართული მოლაპარაკებებისა და შეთანხმებების სულსა და ტექსტს. როგორც პრემიერ-მინისტრმა ფაშინიანმა აღნიშნა მიმდინარე წლის 16 ივლისის პრესკონფერენციაზე, სომხეთის ტერიტორიაზე შემოსულმა, მათ შორის ტრანზიტულმა ტვირთებმა და მოქალაქეებმა, აუცილებლად უნდა გაიარონ საბაჟო და სასაზღვრო კონტროლი, საერთაშორისოდ მიღებული სტანდარტების შესაბამისად. სომხეთის რესპუბლიკამ აუცილებლად უნდა იცოდეს, ვინ შევიდა მის ტერიტორიაზე, და შესვლის შემდეგ დატოვა თუ არა სომხეთის ტერიტორია.
მოქალაქეებისა და მათ მიერ წარმოდგენილი დოკუმენტების შესაბამისობა უნდა შემოწმდეს, ხოლო შეუსაბამობის შემთხვევაში, მათ არ უნდა მიეცეთ სომხეთის ტერიტორიაზე შესვლის უფლება. სომხეთის რესპუბლიკა უნდა ფლობდეს ინფორმაციას, გავიდა თუ არა ტრანზიტული მიზნებით შემოსული ტვირთი მისი ტერიტორიიდან, რადგან წინააღმდეგ შემთხვევაში, შეიძლება წარმოიშვას უკონტროლო კონტრაბანდის წყარო. ასევე, სომხეთის რესპუბლიკამ უნდა იცოდეს, რა სახის ტვირთი გადის მისი ტერიტორიის გავლით, რადგან, მაგალითად, თუ ქიმიური მასალებით დატვირთული ვაგონი ან სატვირთო ავარიაში მოხვდება, შედეგებს ჩვენი ქვეყანა იტვირთებს და მათი ლიკვიდაციით დაკავდებიან შესაბამისი სომხური სამსახურები. სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიის გადაკვეთისას არ არსებობს ვერსია, რომ მოქალაქეებს არ შეხვდეთ ჩვენი ქვეყნის შესაბამისი სამსახურები. ისევე, როგორც სომხეთს, აზერბაიჯანსაც აქვს საერთაშორისო ვალდებულებების მთელი რიგი, მაგალითად, საკუთარ ტერიტორიაზე საერთაშორისო დანაშაულის სხვადასხვა ფორმის პრევენციისა და წინააღმდეგობის გაწევის კუთხით. ასეთი ვალდებულებების განხორციელება სახელმწიფოების მიერ, სხვა საშუალებებთან ერთად, ხორციელდება მათი საბაჟო და სასაზღვრო სამსახურების მეშვეობით. შესაბამისად, სომხეთისთვის ამ მხრივაც გაუგებარია აზერბაიჯანის განცხადება. სხვა საკითხია, და ამის შესახებაც პრემიერ-მინისტრმა აღნიშნა 16 ივლისის პრესკონფერენციაზე, რომ ეს კონტაქტი შესაძლებელია განხორციელდეს თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებით, ზოგჯერ უკონტაქტოდ, ბიომეტრიული პასპორტებით, ტვირთის ონლაინ დეკლარირებითა და სკანირებით. ეს დღეს მიღებული ფორმატია მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში. ყველა შემთხვევაში, სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიის გავლით მოძრავი ვაგონები უნდა დაილუქოს, რათა გამორიცხული იყოს მათგან კონტრაბანდული საქონლის გატანა. ტრანზიტისთვისაც არსებობს საერთაშორისო დონეზე მიღებული გადასახადები. რკინიგზის შემთხვევაში ისინი განსხვავებულია, მილსადენების შემთხვევაში ისინი განსხვავებულია, მაგისტრალებზე სატვირთო მანქანებისთვის ისინი განსხვავებულია, მსუბუქი ავტომობილებისთვის ისინი განსხვავებულია, და ზოგჯერ ქვეყნები ტარიფებზე თანხმდებიან ორმხრივი პრინციპით. ყველა შემთხვევაში უნდა გადაიხადოს შესაბამისი შეთანხმებული გადასახადები და სომხეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო ბიუჯეტმა უნდა მიიღოს შემოსავლები სატრანსპორტო კომუნიკაციების აღდგენის შედეგად.
რაც შეეხება უსაფრთხოებას, სომხეთის რესპუბლიკა თვითონ უზრუნველყოფს მის ტერიტორიაზე გამავალი გზების, ტვირთის, სატრანსპორტო საშუალებების და მგზავრების უსაფრთხოებას. „მშვიდობის გზაჯვარედინი“ პროექტით გათვალისწინებული მარშრუტებისთვის დაგეგმილია დამატებითი უსაფრთხოების მექანიზმებიც, მათ შორის, სომხეთის რესპუბლიკის უსაფრთხოების სამსახურის ფარგლებში ამ მიზნისთვის სპეციალური დანაყოფის შექმნა. სომხეთის რესპუბლიკა მზადაა უზრუნველყოს ტრანზიტის უსაფრთხოება, როგორც ტვირთებისთვის, სატრანსპორტო საშუალებებისთვის, მილსადენებისთვის, კაბელებისთვის, ისე, რა თქმა უნდა, მგზავრებისთვისაც. რაც შეეხება ორი ქვეყნის ტერიტორიაზე სატრანსპორტო მარშრუტების გახსნისთვის საჭირო ინვესტიციებს – თითოეული ქვეყანა თავად წყვეტს მისთვის მისაღებ საინვესტიციო სქემებს. პრემიერ-მინისტრმა ფაშინიანმა 16 ივლისის პრესკონფერენციაზე მკაფიოდ განაცხადა, რომ სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე არანაირი საინვესტიციო სქემა არ განხორციელდება ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობისგან, სუვერენიტეტისგან და იურისდიქციისგან დამოუკიდებლად.
– საუბრისას აზერბაიჯანის მხარეს, სომხეთისა და ირანის საზღვრამდე სარკინიგზო ხაზის მშენებლობის შესახებ, ილჰამ ალიევმა აღნიშნა, რომ ისინი თითქმის ამთავრებენ სარკინიგზო ხაზის მშენებლობას და, სავარაუდოდ, ერთ წელზე ნაკლებ დროში, შესაძლოა უკვე მომავალ გაზაფხულზე, აზერბაიჯანული მონაკვეთი აშენებული იქნება. მან აღნიშნა, რომ ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში სომხეთის მხრიდან არანაირი სამუშაო არ ჩატარებულა, და თითქოს ეს საკითხი განზრახ ამოღებულია დღის წესრიგიდან․ ალიევის თქმით, ამ შემთხვევაში „სომხეთის ოდესმე სატრანზიტო ქვეყნად გადაქცევის შანსები თითქმის ნულოვანია, და თუ სომხეთი გააგრძელებს პროცესის დაბრკოლებას, აღმოჩნდება არა მხოლოდ სატრანსპორტო, არამედ პოლიტიკური იზოლაციის პირობებში“. როგორ შეაფასებთ აზერბაიჯანის მხარის ასეთ განცხადებებს?
– სომხეთის რესპუბლიკის მთავრობამ აზერბაიჯანს რეგიონის სატრანსპორტო მარშრუტების გახსნასთან დაკავშირებით ზემოთ ჩამოთვლილი წინადადებებით არაერთხელ მიმართა. მეტიც, გასულ წელს აზერბაიჯანს ახალი შეთავაზება გაეგზავნა, რომლის მიხედვითაც სომხური ლოკომოტივები, სომეხი მემანქანეებით და ზემოთ აღნიშნული პრინციპების დაცვით, შეძლებენ უზრუნველყონ სარკინიგზო სატვირთო გადაზიდვებს აზერბაიჯანის დასავლეთ რეგიონებსა და ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკას შორის, აგრეთვე სიუნიქის ოლქისა და სომხეთის რესპუბლიკის სხვა ნაწილებს შორის. ამ წინადადების შესახებ პრემიერ-მინისტრმა ფაშინიანმა საჯაროდ ისაუბრა „ერევნის დიალოგის“ კონფერენციის ფარგლებში. თუმცა აზერბაიჯანი ამ წინადადებებზე ან დუმს, ან უარყოფს. წარმომადგენელი ვარ და მაქვს უფლება, კიდევ ერთხელ დავადასტურო სომხეთის რესპუბლიკის მზადყოფნა ზემოთ ჩამოთვლილი ყველა გადაწყვეტილების განხორციელებისთვის.
რაც შეეხება რკინიგზის მშენებლობას, აზერბაიჯანში მშენებარე რკინიგზას აქვს ასევე შიდა მნიშვნელობა (ის აკავშირებს ბაქოსა და აზერბაიჯანის დასავლეთ რეგიონებს). სომხეთის რესპუბლიკას ექნება მოტივაცია სიუნიქის ოლქში 42 კმ სიგრძის რკინიგზის ასაშენებლად მხოლოდ აზერბაიჯანთან შეთანხმების შემთხვევაში, რადგან ეს რკინიგზა, აზერბაიჯანთან შეთანხმების გარეშე, ვერ იქნება გამოყენებული, თუნდაც სომხეთის შიდა სატვირთო გადაზიდვებისთვის. ამრიგად, სომხეთისადმი წაყენებული ბრალდება, თითქოს იგი რეგიონული კომუნიკაციების განბლოკვის საკითხს დღის წესრიგიდან ხსნის, უსაფუძვლოა. აზერბაიჯანთან შეთანხმებების მიღწევისთანავე აღნიშნული რკინიგზის მშენებლობა დაიწყება, ხოლო მოსამზადებელი სამუშაოები უკვე მიმდინარეობს, მაგალითად, სოფელ ნრნაძორისთვის ახალი გზის მშენებლობა, რადგან ამჟამად ავტოსატრანსპორტო კავშირი მისასვლელ გზაზე ძველი რკინიგზის ხაზით ხორციელდება. სომხეთის რესპუბლიკა დაინტერესებულია მეზობლებთან ყველა სატრანსპორტო მარშრუტის გახსნით, რის დასტურიცაა სომხეთის მთავრობის მიერ შექმნილი პროექტი, „მშვიდობის გზაჯვარედინი“, რომელსაც სომხეთის ოფიციალური წარმომადგენლები თითქმის ყველგან აცნობენ საერთაშორისო საზოგადოებას.
– აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ისაუბრა ასევე სამშვიდობო შეთანხმების შესახებ და აღნიშნა, რომ ერევანი და ბაქო თითქმის მზად არიან მისი ხელმოწერისთვის. ამავე დროს, მან სამშვიდობო შეთანხმების წინასწარი ხელმოწერის კონტექსტში კვლავ დააყენა წინაპირობად სომხეთის კონსტიტუციის შეცვლა და მინსკის ჯგუფის გაუქმება. სომხური მხარისთვის მისაღებია თუ არა ამ ეტაპზე შეთანხმების წინასწარი ხელმოწერა?
– სომხეთის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრმაც განაცხადა, რომ სომხეთი და აზერბაიჯანი ძალიან ახლოს არიან სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერასთან. რაც შეეხება მინსკის ჯგუფის მექანიზმების გაუქმებას და სამშვიდობო შეთანხმების შესაძლო წინასწარ ხელმოწერას, სომხეთის რესპუბლიკისთვის ეს გასაგები დღის წესრიგია, და ამჟამად აქტიური განხილვები მიმდინარეობს იმასთან დაკავშირებით, თუ რა პირობებში შეიძლება ეს განხორციელდეს. რაც შეეხება კონსტიტუციასთან დაკავშირებულ საკითხს, სომხეთის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრმა არაერთხელ განაცხადა, რომ თუ სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერის შემდეგ სომხეთის რესპუბლიკის საკონსტიტუციო სასამართლო ამ შეთანხმებას არაკონსტიტუციურად ცნობს, პრემიერ-მინისტრი თავად წამოიწყებს სომხეთში კონსტიტუციური ცვლილებების პროცესს. მანამდე ამის საჭიროება არ არსებობს, რადგან სომხეთის საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის სექტემბრის გადაწყვეტილებით განსაზღვრა, რომ მოქმედ კონსტიტუციაში არ ფიქსირდება ტერიტორიული პრეტენზია არც ერთ სახელმწიფოს მიმართ. პრემიერ-მინისტრი ფაშინიანი ამ თემებს დეტალურად შეეხო თავის ვრცელ გამოსვლებში სომხეთის რესპუბლიკის მთავრობის 2021–2026 წლების პროგრამის 2024 წლის განხორციელების პროგრესისა და შედეგების შესახებ ანგარიშის განხილვისა და „ერევნის დიალოგის“ კონფერენციის დროს.
ცნობილია ისიც, რომ პრემიერ-მინისტრმა ფაშინიანმა სომხეთის ახალი კონსტიტუციის მიღების საჭიროების თაობაზე მსჯელობა ჯერ კიდევ 2018–2020 წლებში წამოიწყო და ამჟამად ეს საკითხი აქტიურ ინსტიტუციურ განხილვის ეტაპზეა. თუმცა ეს სომხეთის შიდა დღის წესრიგის ნაწილია და კავშირი არ აქვს აზერბაიჯანთან მოლაპარაკებების პროცესთან.
– განიხილება თუ არა სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერის ან წინასწარი ხელმოწერის კონტექსტში ტყვეების და უგზო–უკვლოდ დაკარგული პირების გათავისუფლების საკითხი?
– პრემიერ-მინისტრმა ფაშინიანმა განაცხადა, რომ ამ საკითხებზე საუბარი ყველა განხილვაში შედის და მიმდინარე მოლაპარაკებები ამ მხრივ გამონაკლისი არ არის.
