Atlantic Council: მიღწევების გასამყარებლად, აშშ-მ უნდა შეუწყოს ხელი სომხეთის რეგიონულ ინტეგრაციას
როდესაც დიდი ხნის განმავლობაში მეომარი სომხეთისა და აზერბაიჯანის ლიდერები 8 აგვისტოს თეთრ სახლში შეხვდნენ, მათ ხელი მოაწერეს სამშვიდობო შეთანხმებას – არა საბოლოო ხელშეკრულებას, არამედ მისი განხორციელების დასაწყისს, წერენ ატლანტიკური საბჭოსთვის იორკთაუნის ინსტიტუტის „ტურანის“ კვლევითი ცენტრის დირექტორი შეილა პილანი და ჯოზეფ ეპშტეინი.
„მათ ასევე ხელი მოაწერეს ერთობლივ დეკლარაციას, რომლითაც შეიქმნა ტრამპის მარშრუტი საერთაშორისო მშვიდობისა და კეთილდღეობისთვის (TRIPP) – 25 მილის სიგრძის დერეფანი, რომელიც შექმნილია აზერბაიჯანის მის ანკლავ ნახიჩევანთან სომხეთის გავლით დასაკავშირებლად. ერთად აღებული, ეს ნაბიჯები წარმოადგენს დიდ გამარჯვებებს სომხეთის, აზერბაიჯანისა და შეერთებული შტატებისთვის. ამასობაში, რუსეთი ყველაზე დიდი დამარცხებულის პოზიციაშია“, – ნათქვამია სტატიაში.
ავტორების აზრით, ტრამპის ადმინისტრაცია იმსახურებს ქებას, რომ სასტიკი კონფლიქტის გარშემო დელიკატურ მოლაპარაკებებში არბიტრის როლი შეასრულა. თუმცა, დიპლომატიური გარღვევა ასევე შესაძლებელი გახდა რუსეთის მიერ ჩადენილი შეცდომების სერიისა და მოსკოვის მიერ მეზობლების სუვერენიტეტის უგულებელყოფის წყალობით.
„თუ შეერთებულ შტატებს სურს ამ მიღწევაზე დაყრდნობით იმოქმედოს, მან უნდა შეუწყოს ხელი სომხეთის რეგიონულ ინტეგრაციას, სწრაფად იმოქმედოს „ტრამპის გზის“ პროექტის ხედვიდან რეალობად გარდაქმნაზე და გააღრმავოს კავშირები რეგიონის სხვა ქვეყნებთან. ეს შეასუსტებს რუსეთის გავლენას სამხრეთ კავკასიაში, რომელსაც მოსკოვი დიდი ხანია საკუთარი დომენის ნაწილად მიიჩნევს, ისევე როგორც ეს უკრაინის შემთხვევაში მოხდა“, – წერენ პილანი და ეპშტეინი.
ექსპერტების აზრით, „მიუხედავად საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობისა, რუსეთი კვლავაც განიხილავს მათ საზღვრებს ძალაუფლების ცვალებად საზღვრებად, რომელთა ხელახლა დახაზვაც სურვილისამებრ შეიძლება“.
„საზღვრების ამგვარად განხილვა სხვა არაფერია, თუ არა იმპერიალისტური მიდგომა. რა თქმა უნდა, ეს კრემლისთვის სიახლეს არ წარმოადგენს. მრავალი თვალსაზრისით, რუსული იმპერიული აზროვნება ქვეყნის მმართველებს საუკუნეების განმავლობაში ხელმძღვანელობდა. როგორც ნიკოლოზ I-მა თქვა მე-19 საუკუნის შუა ხანებში: „სადაც რუსული დროშაა აღმართული, ის არასდროს დაიშლება“. ცოტა ხნის წინ, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა გაიმეორა ეს აზრი და განაცხადა, რომ „რუსეთის საზღვრებს დასასრული არ აქვს“. ხოლო როდესაც რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი სერგეი ლავროვი ალასკის სამიტზე წარწერით „სსრკ“ ნაქარგი სვიტერით მივიდა, მან იგივე გზავნილი გაავრცელა: სტატიის ავტორები ხაზს უსვამენ, რომ ის, რაც ოდესღაც ჩვენი იყო, სამუდამოდ ჩვენი დარჩება.
მაგრამ ექსპერტების აზრით, სწორედ ეს მენტალიტეტი აშორებს მეზობლებს, რომლებსაც სხვა შემთხვევაში შეიძლება პარტნიორობა ჰქონოდათ.
„ათწლეულების განმავლობაში, სომხეთი თავის უსაფრთხოებას რუსეთს კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის (CSTO) მეშვეობით ანდობდა. თუმცა, როდესაც 2022 წლის სექტემბერში, სამხედრო მოქმედებების შემდეგ, აზერბაიჯანის ჯარები სომხეთში შეიჭრნენ, ერევნის სამხედრო დახმარების მოთხოვნა უარყოფილ იქნა. 2023 წელს კი რუსი სამშვიდობოები უმოქმედოდ იდგნენ, როდესაც ბაქომ ყარაბაღი დაიპყრო და მისი ეთნიკური სომხური მოსახლეობა აიძულა გაქცეულიყო. ამის საპირისპიროდ, აზერბაიჯანი რუსეთის მიერ ხელმძღვანელობით კოლექტიური უსაფრთხოების სისტემიდან 1999 წელს გავიდა, თუმცა მოსკოვი განაგრძობდა ბაქოსადმი ლტოლვას დიდი რაოდენობით იარაღის მიწოდებით და ენერგეტიკისა და სხვა სექტორებში კავშირების გაღრმავებით, ამავდროულად, ერევნის უსაფრთხოების გარანტორისა და მისი უდიდესი იარაღის ექსპორტიორის როლს ასრულებდა.
„რუსეთის ღალატის შემდეგ, სომხეთისაგან უკუბუნება გარდაუვალია – ერთადერთი კითხვა რჩება, თუ რამდენად სწრაფად და რამდენად შეძლებს ის მოსკოვის გავლენისგან თავის დაღწევას“, – ხაზს უსვამენ პაილანი და ეპშტეინი თავიანთ სტატიაში.
მიუხედავად იმისა, რომ რუსი ექსპერტები ამცირებენ სამშვიდობო შეთანხმების მნიშვნელობას, კავკასიის რეგიონი მოსკოვისთვის მნიშვნელოვანი რჩება – არა მხოლოდ სენტიმენტალურად, არამედ სტრატეგიულადაც, წერენ ავტორები.
„კასპიის აუზი მდიდარია ნავთობითა და გაზით და მასში მდებარეობს შუა დერეფანი – სატრანზიტო გზა აზიიდან ევროპაში, რომელიც გვერდს უვლის რუსეთსა და ირანს. „ეს დერეფანი, სავარაუდოდ, სულ უფრო მნიშვნელოვანი გახდება, რადგან იშვიათი მიწების ელემენტებისთვის კონკურენცია გაძლიერდება, რადგან ცენტრალურ აზიაში ამ აუცილებელი მინერალების უზარმაზარი მარაგი ინახება. მოსკოვი ამას კარგად აცნობიერებს და სწორედ ამიტომ უჭერს მხარს 1990-იანი წლების დასაწყისიდან საქართველოს ორ სეპარატისტულ რესპუბლიკას და იყენებს სამხედრო ძალას, მათ შორის არ უნდა გამოგვრჩეს 2008 წლის ესკალაცია, როდესაც ქვეყანა დასავლეთთან დაახლოებას ცდილობდა. რუსეთი იგივე ტაქტიკას იყენებს აზერბაიჯანისა და სომხეთის მისი გავლენის ქვეშ შესანარჩუნებლად. მოსკოვმა არაერთხელ უპასუხა ერევნის მცდელობებს, გაეუმჯობესებინა ურთიერთობები დასავლეთთან, კონტრზომებით, დიპლომატიური თავდასხმების მიზანმიმართულ ეკონომიკურ ზეწოლასთან კომბინირებით, რაც შექმნილია იმისთვის, რომ სომხებს შეახსენონ, ვინ არის პასუხისმგებელი“, – აღნიშნულია სტატიაში.
ავტორების აზრით, აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის ვაშინგტონში მიღწეული სამშვიდობო პროცესი კავკასიის რეგიონში აშშ-ს პარტნიორობის გაფართოებით რუსეთზე დამატებით ბერკეტს შექმნის.
„თუმცა, რეგიონში ხანგრძლივი მშვიდობის უზრუნველსაყოფად უფრო მეტია საჭირო, ვიდრე „ტრამპის გზა“ – ასევე საჭიროა სომხეთის გავლით აზერბაიჯანთან და თურქეთთან ახალი საავტომობილო და სარკინიგზო კავშირების გახსნა, რაც ეფექტურად ჩართავს რეგიონს გლობალურ ვაჭრობაში. ცენტრალურ აზიასთან ამ კავშირის გაფართოება ამ ქვეყნებს საშუალებას მისცემს, გააფართოვონ შუა დერეფანი და გვერდი აუარონ რუსეთს. ეს ხელს შეუწყობს ძირითადი მიწოდების ჯაჭვების უსაფრთხოებას და იშვიათი დედამიწის ელემენტებისა და სტრატეგიული მინერალების მარაგების გამოყენებას, რომლებიც საჭიროა თანამედროვე ტექნოლოგიებისთვის, როგორიცაა სმარტფონები, ელექტრომობილები და ნახევარგამტარები. ასეთი სტრატეგია შეძლებდა შეავსოს უკრაინისთვის დახმარების და მოსკოვის წინააღმდეგ სანქციების გაძლიერებას – ერთი გასროლის გარეშე“, – ხაზს უსვამენ სტატიის ავტორები.
