სამშვიდობო ხელშეკრულებაზე მოლაპარაკებების რთულმა მსვლელობამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს არა მხოლოდ დოკუმენტის შინაარსზე, არამედ მის ფორმატზეც. ექსპერტების უმეტესობა ამ ეტაპზე არ გამორიცხავს ჩარჩო შეთანხმების გაფორმებას და აღნიშნავს, რომ ბაქოს სურს ამ ვარიანტამდე მიაღწიოს აუცილებლად. რამდენად სავარაუდოა ჩარჩო ხელშეკრულების დადება და რა რისკები შეიძლება გამოიწვიოს ამან?
არა თუ “მშვიდობის ხელშეკრულება”, არამედ “ჩარჩო შეთანხმება”: პოლიტოლოგი ბენიამინ პოღოსიანი, აანალიზებს სომხურ-აზერბაიჯანულ პროცესში დაფიქსირებულ ფაქტებს, ალიევის ფორმულირებას და აგრესიულ განცხადებებს, „რადიოლურთან“ საუბარში, ასკვნის, რომ ბევრი პრობლემატური საკითხია, ანუ იმიტომ, რომ სომხეთი არ აპირებს აზერბაიჯანის წინადადებების მიღებას და არც ბაქოს სურს „სამშვიდობო ხელშეკრულების“ ხელმოწერა.
„რადგან ეს დოკუმენტები დახურულია საექსპერტო წრეებისთვის, ვერავინ ხედავს, თუ რა მიმართულებით მიდის ეს ხელშეკრულება. მეოთხე ვერსია გაიგზავნა სომხეთში, მეხუთე ვერსია – აზერბაიჯანში, მეექვსე – სომხეთში… ვინაიდან ჩვენ არ წაგვიკითხავს არც აზერბაიჯანის მიერ 11 სექტემბერს გამოგზავნილი ტექსტი, არც სომხეთის მიერ დეკემბრის დასაწყისში გაგზავნილი, არც აზერბაიჯანის 21 დეკემბრის ს და არც სომხეთის მიერ 4 იანვრის, ამიტომაც ძალიან რთულია მოლაპარაკებების ეტაპის შეფასება. რამდენადაც მე წარმომიდგენია იმ ღია წყაროებიდან, როგორც ჩანს, ახლა აზერბაიჯანი ამბობს: მოდი, რაც შეიძლება მეტი საკამათო საკითხი მოვიშოროთ და ყველა საკამათო საკითხი რომ მოვიშოროთ, აღმოჩნდება, რომ სადავო საკითხი არარ გავქვსო. მოდი სწრაფად დავასრულოთ მოლაპარაკებები, ხელი მოვაწეროთ იმ ჩარჩო ხელშეკრულებას, რის შემდეგაც მოგვიწევს წლების განმავლობაში მოლაპარაკება, რომელ რუკებზე მოვახდენთ დელიმიტირებას, განვსაზღვრავთ, როგორ გაიხსნება საზღვრები, როგორ გადაკვეთენ აზერბაიჯანელები სომხეთის საზღვარს, როგორ გადაკვეთენ სომხები აზერბაიჯანის საზღვარს და სხვა.
რამდენიმე დღის წინ, შემაჯამებელ პრესკონფერენციაზე, სრ საგარეო საქმეთა მინისტრმა არარატ მირზოიანმა აღნიშნა სომხეთ-აზერბაიჯანის ურთიერთობების რამდენიმე მიმართულებით რეგულირების პროცესში ჩავარდნა. პირველ რიგში, მან აღნიშნა, რომ ბაქო უარს ამბობს მოლაპარაკებებზე, რაც უკან გადადგმული ნაბიჯია. მან ხაზი გაუსვა ალიევის ბოლო განცხადებებს, რომლებიც სამშვიდობო პროცესს შეეხო, კერძოდ, მან აღნიშნა, რომ ტერიტორიულ მთლიანობასთან დაკავშირებით ალიევი ამბობს, რომ აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები არ გამოვლენ სომხეთის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან, ის ასევე აცხადებს, რომ ახალი საზღვრები უნდა დაიხაზოს, და თუ არა მაშინ გამოყენებული უნდა იქნას საბჭოთა კავშირის დროინდელი რაღაც რუკა. არხების განბლოკვის საკითხში ასევე გაიცემა ინსტრუქციები და ეს ყველაფერი გახდა საფუძველი იმისა, რომ სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა უწოდა „სამშვიდობო პროცესში“ უკანდახევა.
აზერბაიჯანმცოდნე ტათ ევ ჰაიარაპეტიანს ხელშეკრულების ხელმოწერასთან დაკავშირებით უცვლელი პოზიცია აქვს: ბაქოს არანაირი შეთანხმება არ სჭირდება, სანამ მას შეუძლია საკითხების გადაჭრა სამხედრო ძალით.
„ყველაფერი საპირისპიროს აჩვენებს: აზერბაიჯანის ხელმძღვანელობას დღეს, დაინტერესებული არ არის რაიმე დოკუმენტის ხელმოწერით, რადგან ყოველ ჯერზე ინელებს ძალის გამოყენებას, ეთნიკურ წმენდას, აგრესიულ პრაქტიკას და ამ რეალობის პირობებში მას არანაირი ინტერესი არ აქვს ქარალდებით შეიზღუდოს თავი. ის ვერ ხედავს რეალურ საფრთხეს დასავლელი პარტნიორებისგან სანქციების ან სხვა ქმედებების სახით“.
შესაბამისად, ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ დიდია ესკალაციის შესაძლებლობა. ამასთან დაკავშირებით, ევროკავშირის უმაღლესმა წარმომადგენელმა საგარეო პოლიტიკისა და უსაფრთხოების საკითხებში, ჟოზეპ ბორელმა ცოტა ხნის წინ განაცხადა, რომ აზერბაიჯანის ნებისმიერი აგრესია სომხეთის რესპუბლიკის წინააღმდეგ სერიოზულ შედეგებს გამოიღებს.
ბენიამინ პოღოსიანი ამ განცხადებას ასე განმარტავს: „რას გააკეთებს ევროკავშირი, თუ აზერბაიჯანი კვლავ მიმართავს სამხედრო ძალას? აიღებს იმ სოფლებს, რასაც ეძახის ანკლავებს, მაშინ მე ვერ ვხედავ რაიმე მნიშვნელოვანს, არც ერთი სახელმწიფოსგან არ ველოდები ნაბიჯს, არც ევროკავშირისგან, არც აშშ-სგან და არც რუსეთის ფედერაციისგან. ამ შემთხვევაში იქნება განცხადებები, კრიტიკა, აპელაციები და მერე ყველა დაივიწყებს. მაგრამ თუ იქნება ფართომასშტაბიანი სამხედრო თავდასხმა, რომლის მიზანი იქნება სიუნიქის, ან ვაიოც ძორის ნაწილის ოკუპაცია, ნახიჩევანთან ფიზიკური კონტაქტის დამყარება და სომხეთის ორ ნაწილად გაყოფა, მაშინ შესაძლებელია მოჰყვეს გამოხმაურება როგორც ევროკავშირისაგან, ასევე ირანისაგანაც.
ამ შემთხვევაში ევროკავშირის პასუხი მკაცრი იქნება, მაგრამ რას გააკეთებს, ამას ვერავინ იტყვის, ფიქრობს ექსპერტი და გვირჩევს გავითვალისწინოთ, რომ ამ საკითხში ევროკავშირის 27 წევრი ქვეყნის თანხმობა იქნება საჭირო.
