თურქეთი პოლიტიკური არასტაბილურობის რთულ ფაზაშია. შეძლებს თუ არა ერდოღანი სიტუაციის გაკონტროლებას?
თურქეთში მმართველი პარტიისა და პრეზიდენტ ერდოღანის წინააღმდეგ აქციის მონაწილეთა რიცხვი დღითიდღე იზრდება, იუწყება თურქული მედია. შეტაკებები ოპოზიციასა და პოლიციას შორის სხვადასხვა რაიონში მიმდინარეობს. სასამართლომ სტამბულის მერის იმამოღლუს აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეურჩია.
ოპოზიციონერთან ერთად დააკავეს კიდევ რამდენიმე ათეული ადამიანი, მათ შორის მერიის მაღალჩინოსნები. არსებობს ინფორმაცია, რომ სახელმწიფო ორგანომ, რომელიც აკონტროლებს თურქეთის ტელევიზიისა და რადიო სექტორს, ქვეყნის მსხვილ ტელეკომპანიებს უბრძანა არ გააშუქონ საპროტესტო აქციები.
საპროტესტო აქციების გააქტიურებისა და პოპულარიზაციის პარალელურად, თურქეთის ხელისუფლება მკაცრ პრევენციულ ზომებს იღებს. ინტერნეტში გავრცელებული ვიდეოებიდან ჩანს, უსაფრთხოების ძალები როგორ იყენებენ წყლის ჭავლს საპროტესტო აქციების დასაშლელად.
კორუფციის ბრალდებით დაკავებული სტამბულის მერის ეკრემ იმამოღლუს მხარდასაჭერ აქციებში მონაწილეთა რაოდენობამ, ოპოზიციის შეფასებით, მილიონს მიაღწია, ოფიციალური მონაცემებით კი ნაკლებია. სააგენტო ,,რია ნოვოსტი“-ს ცნობით, თურქეთის შინაგან საქმეთა მინისტრმა ალი ერლიკაიამ განაცხადა აქციის 350 მონაწილის დაკავების შესახებ. ასევე აღნიშნულია, რომ დაშავებულია ათზე მეტი პოლიციელი.
თურქოლოგი ვარუჟან გეღამიანი ამბობს, რომ უკვე რამდენიმე დღეა მეზობელ ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებს ყურადღებით ადევნებს თვალს. გეღამიანი Telegram-ში წერს, რომ ჯერჯერობით უცნობია, როგორ განვითარდება მოვლენები, მაგრამ ცხადია, რომ თურქეთი პოლიტიკური არასტაბილურობის ახალ და ძალიან რთულ ფაზაში შევიდა.
თურქოლოგი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს აქციის მონაწილეთა შემადგენლობას.
„მიუხედავად იმისა, რომ ხელისუფლება აცხადებს, რომ მათში მონაწილეობენ „მარგინალური ან ექსტრემისტული“ ჯგუფები, რეალობა არა მხოლოდ განსხვავებულია, არამედ ჩვენთვის მნიშვნელოვანია ამის ცოდნა.
ამრიგად, აქციის მონაწილეთა დიდი ნაწილი სტუდენტები არიან, რომლებიც ამ ქუჩის ბრძოლის მამოძრავებელი ძალაა. ამ უკანასკნელთა შორის კი მნიშვნელოვანი ნაწილია თურქი ნაციონალისტები, რომლებიც ღარიბი ან სოციალურად დაუცველი ოჯახებიდან არიან. შემთხვევითი არ არის, რომ დემონსტრანტების პირველ რიგებში შეიძლება შეხვდეს თურქი ნაციონალისტების მთავარ სიმბოლოს – “რუხი მგლების” (ბოზკურტის) ჟესტს. ეს კიდევ ერთი მტკიცებულებაა იმისა, რომ ნაციონალიზმი თურქულ საზოგადოებაში დომინანტური იდეოლოგიაა და ოპოზიციონერები, რომლებიც აცხადებენ ერდოღანის შეცვლაზე, არანაკლებ ნაციონალისტები არიან, რასაც მოჰყვება ყველა შედეგი.
აკადემიკოსი რუბენ საფრასტიანი, თურქოლოგისგან განსხვავებით, დარწმუნებულია, რომ ერდოღანი ამჯერად წარმატებას მიაღწევს ოპოზიციის საპროტესტო ტალღის ჩახშობაში.
„ვფიქრობ, კი, შესაძლებელი იქნება, რადგან გუშინ უკვე მოხდა დაკავებები, სტამბულის მუნიციპალიტეტის გარშემო შეკრებილები კი დაარბიეს. ვფიქრობ, ამჯერადაც შეძლებს სიტუაციის ხელში აყვანას. უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ერდოღანს ჰყავს უზარმაზარი საარჩევნო ელექტორატი – ადამიანები, რომლებსაც აქვთ პრო-ისლამური აზროვნება და მათ შეუძლიათ ქუჩაში გამოვიდნენ, თუ მოწოდება იქნება. ერდოღანი კი არ აკეთებს ასეთ მოწოდებას, რადგან დარწმუნებულია, რომ შეძლებს ტალღის ჩახშობას პოლიციის ამ ძალების მეშვეობით.
ზოგიერთი ექსპერტი დარწმუნებულია, რომ თურქეთში ახალი პოლიტიკური აქტორის გამოჩენა და მისი გამარჯვება მომავალ არჩევნებში ერდოღან-ალიევის ტანდემის პოზიციებს შეასუსტებს. ამასთან დაკავშირებით აკადემიკოს საფრასტიანს აქვს დათქმები. პროტესტის მონაწილეები ნაციონალისტები არიან, განმარტავს ის და გარდა ამისა, თურქეთის პოლიტიკას პიროვნებები არ განსაზღვრავენ.
„არ ვფიქრობ, რომ თუ რესპუბლიკური სახალხო პარტია მოვა ხელისუფლებაში, ეს შეცვლის თურქეთის საგარეო პოლიტიკას. უმეტესწილად იგივე დარჩება. რა თქმა უნდა, ეს ჩვენზე არ იმოქმედებს, რადგან ვიცით, რომ რესპუბლიკური სახალხო პარტია ქემალისტურია. მასაც სომხეთის მიმართ ჰქონდა ასეთი – ნეგატიური დამოკიდებულება. ასე რომ, მე ვერ ვხედავ რაიმე ცვლილებას”.
ჯერ კიდევ 2016 წელს ერდოღანმა შეძლო თურქეთში სამხედრო გადატრიალების ჩაშლა. მაღალი რანგის სამხედრო პერსონალი დააპატიმრეს. აკადემიკოსი საფრასტიანი დარწმუნებულია, რომ ამჯერად ერდოღანს შეეძლება შეინარჩუნოს თავისი პოზიცია, მიუხედავად იმისა, რომ თურქული საზოგადოება უკმაყოფილოა მმართველი პარტიის”.
ზოგიერთმა ევროპულმა ქვეყანამ დაგმო ხელისუფლების მხრიდან ძალის გამოყენება, მაგრამ მე არ ვფიქრობ, რომ ეს ასუსტებს თურქეთის პოზიციებს. რა თქმა უნდა, თურქეთში შესამჩნევია, რომ დაიღალნენ ერდოღანით, შესამჩნევია, რომ უკმაყოფილონი არიან სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობით. დიახ, არის უკმაყოფილება, მაგრამ მე ვფიქრობ, რომ ერდოღანი კვლავ აკონტროლებს ქვეყანას მის ხელში“.
თურქეთის მთავარი ოპოზიციური რესპუბლიკური სახალხო პარტიის ლიდერი ოზგურ ოზელი მმართველი ძალის მიერ პროვოკაციებისა და ვანდალიზმის შესახებ განგაშს სტეხს.
სტამბოლსა და ანკარაში აქციის მონაწილეებსა და პოლიციას შორის შეტაკებები მოხდა. თვითმხილველების თქმით, ზოგიერთ შემთხვევაში სამართალდამცავებმა ცრემლსადენი გაზი გამოიყენეს, სტუდენტებმა კი პოლიციის ბარიკადები დაანგრიეს.
თურქეთის პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ ხელისუფლებაზე ზეწოლის ყველა მცდელობა აღიკვეთება.
„კიდევ ერთხელ მინდა შეგახსენოთ, რომ ქუჩაში გასვლა და მუქარით თითის დაქნევა წარსულს ჩაბარდა. ის დღე, როცა პოლიტიკისა და სამართლიანობის მიმართულება ქუჩის ტერორიზმით განისაზღვრებოდა, ისეთივე წარსულია, როგორც ძველი თურქეთი“.
რესპუბლიკური სახალხო პარტიის თავმჯდომარემ ოზგურ ოზელმა განაცხადა, რომ ბოლო გამოკითხვებში თითქმის 15 მილიონი ადამიანი ქვეყნის საპრეზიდენტო კანდიდატად ხედავს დაპატიმრებულ სტამბოლის მერს იმამოღლუს. ოზელმა ერდოღანს ვადამდელი საპრეზიდენტო არჩევნების ჩატარებისა და იმამოღლუსთან პაექრობისკენ მოუწოდა.
