ფაშინიან-ალიევის შესაძლო შეხვედრის წინ ბაქო სომხური მხარის მიდგომების საწინააღმდეგო ახალ ფორმულირებებს ავრცელებს.
აზერბაიჯანს სხვადასხვა საერთაშორისო დოკუმენტებში მუდმივად შეაქვს სომხური მხარის მიდგომების საწინააღმდეგო ფორმულირებები, რომლებიც ახალ წინაპირობებს წარმოადგენს, რომლებიც ან შორსაა სრულად შეთანხმებული სამშვიდობო ხელშეკრულებისგან, ან ეწინააღმდეგება მის ლოგიკას. ამრიგად, ორი დოკუმენტი რამდენიმე დღის სხვაობით იქნა მიღებული: რამდენიმე დღის წინ, სტეფანაკერტში გამართული ეკონომიკური თანამშრომლობის ორგანიზაციის მე-17 სამიტის დასასრულს და მანამდე, სტამბოლში გამართულ ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციის მინისტერიალზე. ოფიციალურმა ერევანმა უკვე ნათლად და კონკრეტულად უპასუხა რეზოლუციებსა და განცხადებებში შემავალ ცრუ ბრალდებებსა და უსაფუძვლო მოთხოვნებს.
ეკონომიკური თანამშრომლობის ორგანიზაციის ხელმძღვანელობის სტეფანაკერტში შეკრებისას, ალიევმა ეს პლატფორმა გამოიყენა სომხეთის მიმართ ცრუ ბრალდებებისა და ახალი მოთხოვნების გასაჟღერებლად. ეს არის გეღარდის სამეცნიერო-ანალიტიკური ფონდის შეფასება. ფონდის ანალიტიკოსი მუშეღ ღაჰრიანი აღნიშნავს, რომ აზერბაიჯანმა ამ შეხვედრაზე უმაღლეს დონეზე გააყალბა, რომ არცახში არსებული 67 მეჩეთიდან 65 სავარაუდოდ მიწასთან იყო გასწორებული, ხოლო დანარჩენი ორი – თავლებად გამოიყენეს. ალიევმა ამ ბრალდებებს სახიფათო ტონიც მისცა და, საკუთარი სიტყვებით, ამას „ისლამური რელიგიისა და მსოფლიოს მუსლიმების უპატივცემულობას“ მიაწერა. მისი თქმით, სომხებმა, სავარაუდოდ, გაძარცვეს და სომხეთში გადაიტანეს აზერბაიჯანული საფლავის ქვები, ხოლო აზერბაიჯანის მიერ შექმნილმა სახელმწიფო კომისიამ, ასე ვთქვათ, „შეაფასა“ სომხეთისთვის მიყენებული ზიანის მასშტაბები.
რომელმა საერთაშორისო ორგანიზაციებმა და როდის აღნიშნეს ისინი „ვანდალიზმი“ ბრჭყალებში, რაზეც ბაქო რეგულარულად საუბრობს? მუშეგ ღაჰრიიანი, გეღარდის სამეცნიერო-ანალიტიკური ფონდის ანალიტიკოსი:
„არ არსებობს ისეთი სტრუქტურები, რომლებიც ასეთ რამეს დააფიქსირებდნენ, არსებობს სრულიად საპირისპირო. სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციამ, კერძოდ, თანამგზავრული ფოტოებისა და სხვადასხვა ვიდეოების საშუალებით, დააფიქსირა, თუ როგორ ნადგურდება ან ხდება სომხური კულტურული და რელიგიური მემკვიდრეობის მითვისება არცახში. ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში, უამრავი ასეთი მაგალითი და ანგარიში იყო ავტორიტეტული საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ, რომლებმაც დააფიქსირეს, თუ როგორ ნადგურდება სისტემატურად სომხური მემკვიდრეობა. და ალბათ ვერაფერს იპოვით საპირისპიროს შესახებ“.
მრავალმა საერთაშორისო ორგანიზაციამ დაწერა არა სომხური მხარის, არამედ აზერბაიჯანული მხარის მიერ განხორციელებული ვანდალიზმის შესახებ. „Caucasus Heritage Watch“-მა, თანამგზავრულ სურათებზე დაყრდნობით, 2024 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში სომხური ეკლესიების, მონასტრების, სასაფლაოების, ხაჩქარების და სხვა კულტურული ნაგებობების განადგურების 75%-იანი ზრდა დააფიქსირა. აშშ-ის საერთაშორისო რელიგიური თავისუფლების კომისიის 2025 წლის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ აზერბაიჯანი ორგანიზებულ პოლიტიკას ატარებს, რომელიც სომხური რელიგიური და კულტურული მემკვიდრეობის განადგურებისკენაა მიმართული.
იუნესკომ კი შეშფოთება გამოთქვა მთიან ყარაბაღში სომხური კულტურული ფასეულობების განადგურების შესახებ მიღებული მრავალი ანგარიშის გამო. ამ უკანასკნელმა სცადა არცახში მისიის გაგზავნა კულტურული მემკვიდრეობის მდგომარეობის შესაფასებლად, მაგრამ აზერბაიჯანთან შეუთანხმებლობის გამო მისია ჯერ არ შესრულებულა.
სტეფანაკერტში გამართულ სამიტში მონაწილე სახელმწიფოები – აზერბაიჯანი, თურქეთი, პაკისტანი, ავღანეთი, ტაჯიკეთი, ყირგიზეთი, ყაზახეთი, უზბეკეთი, თურქმენეთი და ირანი – ასევე ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციის წევრები არიან და მათმა საგარეო საქმეთა მინისტრებმა რამდენიმე დღის წინ სტამბოლში ერთხმად დაუჭირეს მხარი კიდევ ერთ რეზოლუციას, რომელშიც კვლავ დადასტურდა და მოითხოვეს ე.წ. „დასავლეთ აზერბაიჯანის“ ე.წ. „დაბრუნების უფლება“.
ოფიციალურმა ერევანმა თავისი იმედგაცრუება საგარეო საქმეთა სამინისტროს განცხადების დონეზე გამოთქვა:
„სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე არ არსებობს და არც შეიძლება იყოს ე.წ. „დასავლეთ აზერბაიჯანი“. რაც შეეხება საბჭოთა სომხეთში მცხოვრებ აზერბაიჯანელებს, მათ სსრკ-ს ბოლო წლებში ნებაყოფლობით დატოვეს სომხეთი, შეძლეს თავიანთი ქონების გაყიდვა ან გაცვლა, ან მიიღეს კომპენსაცია სომხეთის მთავრობისგან. სამწუხაროდ, აზერბაიჯანში სომხების ბედი იგივე არ იყო ბაქოში, სუმგაითსა და სხვა ადგილებში, სადაც სომხების მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა და იძულებითი გადაადგილება მოხდა და მსოფლიომ ამის უახლესი გამოვლინება ჩვენს რეგიონში 2023 წლის შემოდგომაზე იხილა, როდესაც 115 000-ზე მეტი სომეხი იძულებული გახდა დაეტოვებინა მთიანი ყარაბაღი, დაექვემდებარა ეთნიკურ წმენდას“.
სტამბოლში უკვე მიღებული განცხადების შემდეგ, ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელმა ისმაილ ბაღაიმ სწრაფად განმარტა, რომ ისინი არ უჭერენ მხარს სტამბოლის განცხადებაში შეტანილ ზოგიერთ ფორმულირებას და ფრაზას. ბაღაის თქმით, მათმა გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს გეოპოლიტიკური ცვლილებების სურვილი, რაც არ არის კონსტრუქციული და არ უნდა იყოს რეგიონის სახელმწიფოების პრაქტიკული პოლიტიკის საფუძველი.
სამეცნიერო-ანალიტიკური ფონდის ,,გეღარდის“ ანალიტიკოსის, მუშეღ ღაჰრიანის თქმით, ისეთ ქვეყნებს, რომლებიც ასეთ ინიციატივებში მონაწილეობენ, ხმას აძლევენ ან მხარს უჭერენ გარკვეულ რეზოლუციებს, ალიევის რიტორიკის გამო, რეგიონში შესაძლო ახალი აგრესიის შემთხვევაში, აზერბაიჯანის თანამონაწილე უნდა გახდნენ. ანალიტიკოსი ე.წ. „დაბრუნების“ მოთხოვნებს არა ლეგალურად, არამედ რეგიონული უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის შელახვისკენ მიმართულ საფრთხედ მიიჩნევს.
„აზერბაიჯანი ყოველთვის იყენებდა ისლამური თანამშრომლობის პლატფორმას მიღებულ დოკუმენტებსა და რეზოლუციებში თავისი შეხედულებებისა და პოლიტიკის გასავრცელებლად. ახლა კი ორგანიზაციის დღის წესრიგში „დასავლეთ აზერბაიჯანელების დაბრუნების“ საკითხს ათავსებს, რაც არა მხოლოდ საშიშია, არამედ პრობლემურიც, რადგან ვიცით, რომ ეს მოთხოვნები სომხეთის რესპუბლიკის სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობის ხელყოფას, პრეტენზიას წარმოადგენს. ამ თვალსაზრისით, დიახ, ასეთი ფორმულირებები საშიში და პრობლემურია“.
სტეფანაკერტში გაკეთებულმა კიდევ ერთმა განცხადებამ სომხეთში განმარტებების საჭიროება გამოიწვია. თურქეთის პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ სომხეთი თავდაპირველად ე.წ. „ზანგეზურის დერეფნის“ წინააღმდეგი იყო, ახლა მას ეკონომიკური ინტეგრაციისადმი უფრო მოქნილი მიდგომა აქვს.
„სამოქალაქო კონტრაქტის“ ფრაქციის მდივანი, არტურ ჰოვჰანნისიანი, ირწმუნება, რომ ეს განცხადება არ ეხება შემაშფოთებელ და საშიშ მოვლენებს. სომხეთმა ამ საკითხთან დაკავშირებით თავისი პოზიცია არ შეცვალა, განაცხადა ჰოვჰანესიანმა პარლამენტში.
„გთხოვთ, ყოველი კომენტარი ამ საკითხზე არ მოიტანოთ განსახილველად, რადგან სომხეთი არანაირ დათმობაზე არ წასულა და არც აპირებს წასვლას. ჩვენ არაერთხელ განვაცხადეთ და მე მჯერა, რომ ყველას, ვინც ასეთ მოწოდებებს გააკეთებს სომხეთის ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტის დარღვევის შესახებ, ფაქტობრივად, რითაც კონსტიტუციურ წესრიგს არღვევს, შესაბამისი სისხლისსამართლებრივი და სამართლებრივი შედეგები უნდა დაეკისროს“.
რამდენიმე დღის წინ, ბრიტანული ვებსაიტის Middle East Eye-ის თურქმა მიმომხილველმა გამოაქვეყნა ინფორმაცია, რომელიც მის ყურადღებას ივლისის ბოლოს დუბაიში ფაშინიან-ალიევის შესაძლო შეხვედრაზე იპყრობს. ოფიციალურმა ერევანმა არც დაადასტურა და არც უარყო ეს პუბლიკაცია. ანალიტიკოსები მიესალმებიან ასეთი შეხვედრის შესაძლებლობას, რადგან სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის დიდი ხანია პირდაპირი კონტაქტი არ ყოფილა.
