დერეფანთან დაკავშირებით გეოპოლიტიკურ ცენტრებს შორის შეთანხმება არსებობს  -ექსპერტი

რა მძიმე კომპრომისებზე საუბრობს აშშ-ს სახელმწიფო დეპარტამენტის წარმომადგენელი? რას დათმობს ბაქო, რას დათმობს ერევანი? დღეს ბევრი კითხვა პასუხგაუცემელია, მაგრამ ექსპერტების აზრით, ცხადია, რომ თითოეული ზესახელმწიფო ცდილობს დომინანტობას „ზანგეზურის დერეფნის“ საკითხში და გეოპოლიტიკურ ცენტრებს შორის არის კონსენსუსი დერეფნის უზრუნველყოფის თაობაზე.

„სამშვიდობო შეთანხმების“ გარიგება რთულ არჩევანს და მძიმე კომპრომისებს მოითხოვს“, სახელმწიფო დეპარტმენტის სპიკერის ეს განმარტება გამოხატავს აშშ-ს ოფიციალურ პოზიციას ამ საკითხთან დაკავშირებით, აღნიშნა „რადიოლურთან“ საუბრისას საერთაშორისო ექსპერტმა დავით კარაპეტიანმა.  მილერმა ასევე ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მხარეებმა მიაღწიეს პროგრესს ვაშინგტონში გამართულ სამმხრივ შეხვედრაზე, მაგრამ შეთანხმება ჯერ არ არის.

კერძოდ, მილერმა თქვა: „ჩვენ გვჯერა, რომ გარიგება შესაძლებელია, მაგრამ ის მოითხოვს რთულ არჩევანს და რთულ კომპეტენციას ორივე მხრიდან. ვაშინგტონი გააგრძელებს მხარეების ხელშეწყობას  საბოლოო შეთანხმებისა და უთანხმოების ამოწურვამდე“.

საერთაშორისო ექსპერტი დავით კარაპეტიანი მიიჩნევს, რომ ერთი კვირის წინ ვაშინგტონში მირზოიან-ბაირამოვი-ბლინკენის შეხვედრის დროს შეთანხმება მიღწეული იქნა.

„დარწმუნებული ვარ, რომ ვაშინგტონში სამმხრივ შეხვედრაზე მიღწეული იქნა შეთანხმება, რომელიც ჯერ არ განიხილება და ნათქვამია, რომ შეხვედრის შინაარსი და კულმინაცია მძიმე  დათმობების შესახებაა.  იქმნება შთაბეჭდილება, რომ წინასწარ არის შეთანხმება, მაგრამ ამას წინასწარ მიანიშნებს სახელმწიფო დეპარტამენტის პრესსპიკერი“, – ამბობს კარაპეტიანი.

რა მძიმე კომპრომისებზეა ლაპარაკი აშშ-ს სახელმწიფო დეპარტამენტის წარმომადგენელი არ აკონკრეტებს, მაგრამ ექსპერტულ წრეებში გაბატონებული პოზიციაა, რომ საუბარია, სავარაუდოდ, ისევ მძიმე დათმობებზე, და რომ მძიმე დათმობა არის ე.წ. „ზანგეზურის დერეფანი“. დასაბუთება ისაა, რომ ვაშინგტონიდან ანკარაში დაბრუნების გზაზე თურქეთის პრეზიდენტმა ერდოღანმა ჟურნალისტებს განუცხადა, რომ იმედოვნებს, რომ მალე სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სტაბილური მშვიდობა დამყარდება, რასაც თურქეთი “მთელი გულით” უჭერს მხარს. ერდოღანის თქმით, ე.წ „ზანგეზურის დერეფნის“ გახსნა შეთანხმების საბოლოო ნაბიჯი იქნება და რეგიონის ქვეყნებს დადებით შედეგებს მოუტანს.

როგორ განმარტავს სიტუაციას პოლიტოლოგი არა პოღოსიანი?

„ამ ბოლო დროს სომხეთში დაიწყეს „დერეფნის“ თემის განხილვა სხვადასხვა ლოგისტიკური ჯაჭვების დომენში. იყო ასეთი განხილვაც კი, რომ მესამე ქვეყნის კერძო ორგანიზაციამ უნდა აიღოს ამ გზის მონაკვეთის უსაფრთხოება და მოვლა და ა.შ. ახლა, როცა დასავლეთის მხრიდან ზეწოლა ხდება აზერბაიჯანზე, რომ რაც შეიძლება მალე მოაწეროს ხელშეკრულება სომხეთთან, თურქეთი და აზერბაიჯანი საკმაოდ სისტემატურად აყენებენ თავიანთ მოთხოვნებს და ამას წინაპირობად წარმოაჩენენ. იმ მხარეებს, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო ხელშეკრულების ხელმოწერის პროცესის რაც შეიძლება სწრაფად დასრულებით, ამ სახელმწიფოებს წარედგინება ეს მოთხოვნები იმ იმედით, რომ ისინი  სომხეთზე დამატებით ზეწოლას მოახდენენ.

პოლიტოლოგი თვლის, რომ დათმობამ სომხეთი იქამდე მიიყვანა, რომ თურქეთ-აზერბაიჯანული გეგმების განსახორციელებლად ორი ძირითადი ნაბიჯი დარჩა: სომხეთის  კონსტიტუციის ცვლილება და ე.წ. „ზანგეზურის დერეფნის“ გახსნა თურქეთ-აზერბაიჯანის პირობებით.  

საერთაშორისო ექსპერტი დავით კარაპეტიანი, რომელიც აანალიზებს სიტუაციას, განცხადებებსა და მინიშნებებს, ამბობს, რომ უცნობია რას დათმობს ბაქო. ამ კითხვაზე პასუხის მისაღებად ის მიუთითებს მომლაპარაკებელებზე, მაგრამ ასევე აღნიშნავს, რომ არის ვალდებულებები, რომ უზრუნველყოფილი იქნას  დერეფნის კავშირი წლის ბოლომდე:

„ვფიქრობ, ვალდებულება, რომელიც სომხეთმა  პრაქტიკულად უნდა შეასრულოს წლის ბოლომდე, არის დერეფნის უზრუნველყოფა ნახიჩევანსა და აზერბაიჯანს შორის, ეს არის ე.წ. „ზანგეზურის დერეფანი“ და მსურს აქ გავხსნა გარკვეული ფრჩხილების. აქ  საუბარი არ არის  იმ 44 კმ-ზე ნარნაძორ-მეღრის მონაკვეთზე, არამედ ზოგად  ინფრასტრუქტურაზე, რომელმაც, რამდენიმე ადგილას უნდა გაიაროს. ზემოაღნიშნული მხოლოდ სარკინიგზო დერეფნის ლოგიკას ემთხვევა, რომელ მონაკვეთზე დიდი ალბათობით იქნება მხოლოდ სარკინიგზო კავშირი: ჯულფა-ნახიჯევანი, ჯულფა-ჰორადიზის სარკინიგზო კავშირი. რაც შეეხება დერეფნის ლოგიკას, ის  შეიძლება სხვა ტერიტორიით მოხდეს, ვთქვათ  არ გაივლის სიუნიქით, არამედ ვაიოც ძორით, ანუ სადარაკის მონაკვეთით ანგეღაკოთამდე, სისიანამდე და ბერძორის მონაკვეთამდე“.

ახლა გზების განბლოკვის საკითხი  2020 წლის 9 ნოემბრის ხელშეკრულების მე-9 პუნქტის მიხედვით განიხილება. რა საბოლოო წერტილი იქნება დაფიქსირებული, გაირკვევა „COP-29, გაეროს კლიმატის ცვლილების კონფერენციის“ შემდეგ, რომელიც აზერბაიჯანში მიმდინარე წლის ნოემბერში გაიმართება, განმარტავს საერთაშორისო ექსპერტი დავით კარაპეტიანი. ამასთან დაკავშირებით ის იხსენებს სომხეთის  საგარეო საქმეთა სამინისტროს შეშფოთებას.

„ვფიქრობ, თუ სომხური მხარე, ასე ვთქვათ, არ დათანხმდება ამ დერეფნით  მეზობლების უზრუნველყოფას, სამხედრო გადაწყვეტა არის და არის, რაზეც აზერბაიჯანული მხარე პირდაპირი ტექსტით მიანიშნებს, შეუფერხებლად. სხვათა შორის, სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ ოფიციალურად გამოაცხადა, რომ „COP-29“ კონფერენციის შემდეგ მოსალოდნელია აზერბაიჯანის სამხედრო აგრესია, დიდი ალბათობით, სიუნიქის ოკუპაციაც.

დღეს დასავლეთი ზეწოლის ინსტრუმენტებს იყენებს, მაგრამ საერთაშორისო ექსპერტის აზრით, 9 ნოემბრის განცხადებას მიჰყვება მისი ბენეფიციარი რუსეთი. დავით კარაპეტიანის თქმით, გამოდის, რომ ყველა გეოპოლიტიკურ მხარეს შორის არის შეთანხმება და გარკვეული კონსენსუსი, რომ ეს დერეფანი იყოს უზრუნველყოფილი, რათა ბიძგი მისცეს სავაჭრო მიმოქცევას და ეკონომიკას. ირკვევა, რომ დერეფნის გახსნით ყველა მხარეა დაინტერესებული, თუმცა მხარეები არ აკონკრეტებენ, როგორ განიხილავენ სომხეთის რესპუბლიკის სუვერენული ტერიტორიის გავლით სატრანზიტო მონაკვეთს. გაურკვეველია, იქნება ეს ექსტრატერიტორიული დერეფანი თუ ჩაითვლება სომხეთის რესპუბლიკის სუვერენული ტერიტორიის ნაწილად, სადაც იმუშავებს სომხეთის რესპუბლიკის საგადასახადო და საბაჟო კანონმდებლობა.

ავტორი: ლენა ნაზარიანი